Chương 24: Mê Cung Lậu Đấu Chu bất phàm

Rất nhiều loài nhện sở hữu những ngón nghề phi thường, vừa đủ kiếm miếng ăn nuôi thân, vừa có thể sinh con đẻ cái truyền lại giống nòi. Tôi tha thiết muốn thuật lại cho độc giả nghe những tư liệu do chính mắt mình quan sát, ngặt nỗi đành phải gác lại ý định ấy. Bởi lẽ ở mảnh đất nhỏ hẹp này, tôi chỉ tìm thấy đôi ba giống nhện tầm thường, quen mắt để lần theo dấu vết. Dẫu vậy, qua lời kể ghi chép của người khác, tôi cũng được biết đến vài giống nhện hết sức kỳ lạ. Nhện nước có một chiếc chuông lặn dệt bằng tơ, có thể trữ không khí dưới nước. Giữa trưa hè chang chang nắng lửa, nó lại ung dung ẩn mình dưới bóng râm mát rượi chờ con mồi sập bẫy, phong lưu chẳng khác nào hưởng thụ nhân sinh. So ra, loài người hồ đồ cậy đá tảng hoa cương dựng nhà dưới đáy nước, rốt cuộc mái vòm ngầm của Tiberius chỉ để lại một ký ức đáng chán chê, còn chiếc vòm tròn của nhện nước thì vẫn vững vàng truyền từ đời này sang đời khác. Một giống nhện trứ danh khác là nhện cửa sập. Nó đào hang trú ngụ hệt như Nạp Bác Nột Lang Chu, nhưng hang ổ của nó lại tinh xảo hơn nhiều so với cái tổ thô lậu giữa bụi cằn vùng Ca Lý Ca Vũ của nhện sói. Nhện sói chỉ gom chút sỏi vụn, cành khô lẫn với tơ dựng tạm một cái bờ giậu sơ sài quanh miệng giếng; còn nhện cửa sập lại lắp một nắp đậy linh hoạt, tựa như cánh cửa chớp có then cài và rãnh bản lề. Cánh nắp ấy chính là pháp bảo chống lại kẻ thù. Khi nó vừa trở về tổ, nắp sẽ sập xuống thật nhanh, khít khao vào đường rãnh. Nếu kẻ địch toan cạy mở tấm nắp ấy ra, con nhện nấp bên trong sẽ cài then lại, móc những chiếc vuốt nhỏ vào các lỗ phía bên kia bản lề, rồi dán chặt thân mình vào vách đất, quyết không để cánh cửa hé ra dù chỉ một khe hở nhỏ. Tôi chỉ từng thấy nhện cửa sập một lần duy nhất trên lối mòn giữa rừng cây bụi, khi ấy bận rộn với nghiên cứu khác nên chỉ kịp liếc nhìn sinh vật tuyệt đẹp đó một cái. Nào ngờ lần lướt qua ấy lại là duy nhất, về sau nó chẳng bao giờ xuất hiện nữa. Thế là tôi đành chuyển hướng quan sát sang những giống nhện bình thường. Tôi tin rằng bình thường không đồng nghĩa với tầm thường; chỉ cần chịu bỏ công sức và thời gian, ắt sẽ tìm thấy giá trị phi phàm từ những sinh linh nhỏ bé ấy. Tháng Bảy, tôi thường lội vào những dải đất hoang đầy gai góc, bước mải miết trên triền đồi nhấp nhô hay sườn núi trơ trụi vừa bị phát quang. Tôi đang tìm một loài nhện tầm thường có tên Mê Cung Lậu Đấu Chu. Thường thì tôi dắt theo lũ trẻ, sớm mai nắng chưa gắt gao chính là lúc thích hợp nhất để tìm kiếm. Mê Cung Lậu Đấu Chu thích nương náu trong các bụi gai, giữa những khóm hoa nhài đá, oải hương, cúc bất tử và những bụi hương thảo bị cừu gặm cụt ngủn. Mấy cha con tôi hào hứng rảo bước trên đồng, đưa mắt cảnh giác rà soát từng bụi gai cô quạnh xung quanh. Lũ trẻ tinh mắt hơn tôi, chân tay lại thoăn thoắt, chẳng mấy chốc chúng tôi đã có thu hoạch. Đằng xa kia, những sợi tơ bạc lấp lánh đọng sương mai chẳng phải chính là tấm lưới chúng tôi đang tìm kiếm đó sao? Dưới ánh bình minh, giọt sương đẹp tựa kim cương, điểm xuyết cho tấm mạng nhện tựa như thủy tinh cung trong cõi mộng. Bọn trẻ phấn khích khôn xiết khi phát hiện ra cảnh tượng kỳ thú ấy, và tôi cũng vậy, dẫu có phải dậy sớm chỉ vì cảnh này thì cũng bõ công. Nửa giờ sau, sương mai tan biến, đã tới lúc quan sát nhện. Con nhện này giăng tấm lưới to chừng chiếc khăn tay trên một bụi hồng hoang lớn, cố định bằng những góc đan chéo tùy ý cùng màng tơ dày đặc. Ngoài việc bám vào những cành gai nhô ra giữa lùm bụi hỗn độn, các sợi tơ còn đan dọc đan ngang chằng chịt, khiến cả khóm gai trông như vừa được phủ lên một lớp khăn voan trắng muốt. Đây là một loài tương đối hiếm gặp trong họ hàng nhà nhện. Trên ngực nó có hai dải viền đen, chính giữa điểm xuyết những đốm màu trắng nhạt hoặc nâu. Đuôi bụng có một cặp nhú nhả tơ phía sau khá lớn, cử động được như chiếc đuôi nhỏ. Lúc này, nó đang chễm chệ ngay tại quan ải hiểm yếu, chẳng mảy may bận tâm đến sự xuất hiện của chúng tôi. Xung quanh mép lưới có nhiều điểm tựa cách nhau không đều, chìa ra ngoài, giữa các điểm tựa tạo thành những chỗ trũng tròn tựa miệng núi lửa, cũng giống như miệng chiếc loa kèn. Chính giữa tấm lưới là một cái hố sâu hình nón cắm vào giữa đám cây lá rậm rạp, tựa như chiếc phễu thon dần về phía cổ, sâu chừng một gang tay. Tấm thảm này là một đại công trình của con nhện. Mỗi đêm nó đều mò tới đây, đi đi lại lại không ngừng trên mặt lưới cốt để nhả thêm tơ mới nới rộng mạng ra. Ở phần cổ phễu và sườn dốc miệng núi lửa nơi nhện thường qua lại, tơ được đan dày nhất. Những sợi tơ tỏa tròn đều đặn hướng về phía miệng hang; nhờ sự phối hợp nhịp nhàng của nhú nhả tơ ở đuôi, nhện dệt nên những ô lưới hình quả trám trên các sợi tơ ấy. Còn những chỗ ít đi lại, nó chỉ dệt sơ sài một lớp mỏng dính cho xong chuyện. Thành thử, tấm mạng được dệt bằng những phương thức khác nhau này có độ dày mỏng không đều, càng vào tâm lại càng dày dặn. Rìa ngoài khá thưa thớt, vào đến giữa thì mịn dần như vải dệt sợi nhỏ, rồi kế tiếp bóng láng tựa gấm lụa. Nơi dốc nhất, nhện dệt mạng ô thô ráp, còn ở cổ phễu nơi nó hay túc trực lại đổi sang chất liệu taffeta dày dặn, chắc chắn. Nếu muốn bắt sống con nhện mà không làm nó tổn thương, tuyệt đối không được để vẻ ngoài của tấm mạng này đánh lừa. Đáy phễu cắm sâu vào bụi gai hóa ra lại thông toang hoác, ở đó luôn mở sẵn một lối cửa ngách, chứ không hề có căn phòng kín nhỏ để nhện trú ngụ lúc rảnh rỗi như tôi từng nghĩ. Thế nên nếu tôi tấn công từ mặt chính diện, con nhện sẽ chẳng ngần ngại lao thẳng xuống dưới; nó đã chừa sẵn đường lui cho mình, hễ bị truy đuổi là tẩu thoát ngay qua ngả đáy phễu. Tôi đâu thể dại dột đuổi theo nó vô định giữa đám gai góc rậm rạp, vả lại nhện di chuyển cực nhanh, dùng biện pháp thô bạo rất dễ khiến nó tàn tật gãy chân. Thực tế chứng minh, sau khi dùng chút mẹo nhỏ, tỷ lệ thành công của tôi đã tăng lên trông thấy, có thể rước vài con Mê Cung Lậu Đấu Chu vào lồng thí nghiệm mà không sứt mẻ một sợi lông. Trước khi ra tay, tôi lấy tay bóp chặt phần cổ phễu kéo dài xuống phía dưới; một khi thấy đường lui bị chặn đứng, nhện sẽ tự khắc chui tọt vào chiếc phễu giấy tôi đã chuẩn bị sẵn. Đôi khi chỉ cần luồn một cọng cỏ vào mạng, khẽ khều vài cái là có thể lùa nó vào túi giấy rồi. Phần lớn trường hợp hiếm có con mồi nào tự mò lên tấm lưới nguy hiểm này dạo chơi, nên chiếc thảm hình miệng núi lửa này hẳn không phải là một cái bẫy thực thụ. Vậy thì Mê Cung Lậu Đấu Chu dùng công cụ gì để săn bắt những con mồi biết bay biết nhảy? Hãy nhìn lên phía trên tấm lưới: vô số sợi tơ đan xen chằng chịt kết thành một mê cung phức tạp. Mớ dây nhợ rối rắm này giăng mắc giữa các cành cây, sợi dài sợi ngắn, sợi thẳng sợi xiên, lại có cả những đường cong, toàn bộ công trình dày thưa bất nhất, chiếm khoảng không gian thẳng đứng chừng một mét. Nó khác hẳn lưới tơ dính của Viên Võng Chu; những sợi tơ này không hề có chất dính, chỉ giăng mắc dọc ngang hỗn loạn. Nếu không có sức bật nhảy cực mạnh, đừng hòng có kẻ nào thoát khỏi mớ bòng bong này. Tôi thả một con châu chấu nhỏ vào lưới. Mất thăng bằng trên những sợi dây đung đưa, nó ra sức giãy giụa khiến mớ dây càng thêm rối loạn. Con nhện nấp ở cửa hang nhìn trộm mọi sự, lặng lẽ chờ đợi những sợi dây xoắn tít kia hất con mồi rơi xuống mặt lưới. Quả nhiên, châu chấu rớt xuống, con nhện táo bạo lập tức lao ra tấn công. Nó không dùng vải liệm bọc con mồi như Viên Võng Chu, mà vỗ nhẹ lên con mồi trước để xem chất lượng ra sao. Lúc này, lòng dũng cảm của nhện là cực kỳ quan trọng, bởi con mồi mới chỉ vướng vài sợi tơ đứt nơi chân cẳng, xông vào tấn công vẫn tiềm ẩn hiểm nguy. Tôi đã quan sát nhiều tấm mạng nhện, thức ăn của Mê Cung Lậu Đấu Chu gồm có côn trùng hai cánh và bướm đêm nhỏ, cùng vài xác châu chấu gần như còn nguyên vẹn. Toàn bộ đám con mồi này đều bị cụt chân trước, ít nhất là một bên. Quả đúng như vậy, một khi con nhện ưng ý con mồi, nó liền dùng kìm cắn xé, thường chọn ngoạm vào gốc đùi, có lẽ thịt chỗ này ngon ngọt hơn cả. Thuở ấu thơ, tôi cũng như bao đứa trẻ khác, đều biết đùi châu chấu ăn rất bùi, chẳng khác nào đùi tôm thu nhỏ. Một khi đã cắm ngập kìm vào, nhện nhất quyết không buông. Nọc độc lập tức kết liễu con châu chấu, để bữa tiệc có thể kéo dài tùy thích. Hút cạn vết thương này, nó lại đổi sang chỗ khác cắn tiếp. Viên Võng Chu cũng thế, sau khi giết con mồi liền hút cạn máu mủ, rốt cuộc con mồi bị rút rỗng chỉ còn trơ lại lớp vỏ xác nguyên vẹn. Thế nhưng Viên Võng Chu có thói quen ăn uống nhai kỹ nuốt chậm, sau nhiều giờ tiêu hóa, nó nhét luôn con mồi đã cạn khô vào miệng, nhai nát bấy thành một khối bầy hầy. Mê Cung Lậu Đấu Chu lại chẳng muốn lãng phí thời gian ấy, hút cạn xong xuôi là nó tiện chân hất thẳng cái xác ra khỏi lưới. Mạng của Mê Cung Lậu Đấu Chu thường chẳng được người đời đoái hoài tán thưởng, bởi nó chẳng có hình thù cố định, kết cấu cũng thua xa nét tinh mỹ cân đối của lưới Viên Võng Chu. Tuy nhiên, kẻ kiến tạo ra nó hẳn phải gắm gửi kỳ vọng riêng vào tấm mạng này. Khi mùa sinh sản cận kề, Mê Cung Lậu Đấu Chu sẽ rời bỏ quê hương. Dẫu tấm lưới cũ vẫn còn chắc chắn, nó cũng chẳng màng nán lại, bởi nó cần một căn nhà thích hợp để an cư lập nghiệp. Tôi mất mấy buổi sáng lùng sục khắp rừng cây bụi để tìm tổ mới của nó nhưng đều tay trắng trở về. Cuối cùng, tôi cũng mò ra một phương pháp tìm kiếm. Hễ thấy một tấm lưới trống không nhưng chưa hề hư hại, chứng tỏ đó là mạng nhện vừa mới bị bỏ rơi. Chỉ cần mở rộng tìm kiếm trong phạm vi vài bước chân quanh đó, hễ có lùm cây thấp rậm rạp là y như rằng sẽ tìm thấy tấm lưới dùng để đẻ trứng, và nhện cái đang nằm trên đó. Đó là một chiếc túi kết bằng lá khô trộn lẫn với tơ; bên trong chiếc túi quê mùa ấy lại có một bọc vải mịn đựng trứng. Toàn bộ bọc vải đều rách bươm, bởi khi gỡ ra khỏi bụi gai khó lòng tránh khỏi việc bị cào rách. Mỗi loài côn trùng đều có nguyên tắc kiến trúc riêng, nhưng nhiều khi không gian, địa thế gồ ghề, vật liệu không vừa ý, lại thêm những bất trắc khôn lường, đều sẽ cản trở ý muốn của kiến trúc sư, khiến công trình vốn dĩ phải ngay ngắn tinh xảo lại hóa thành một mớ hỗn độn ngoài thực tế. Chiêm ngưỡng các loài động vật xây tổ trong điều kiện không bị quấy rầy là một trải nghiệm vô cùng thú vị. Ở bãi đất trống hay trên cành cây thưa thớt, túi trứng của Thải Đái Viên Võng Chu là một khối cầu nhỏ nhắn, tinh xảo. Nếu Viên Võng Ty Chu có được môi trường như thế, nó cũng có thể dệt nên một túi trứng hình parabol cong như trăng khuyết, cũng khéo léo đáng yêu chẳng kém. Tôi mong rằng trong điều kiện thích hợp, Mê Cung Lậu Đấu Chu cũng có thể dựng lên một chiếc lều ươm con thật đẹp mắt. Thế nhưng giữa lùm cây rậm rạp, lá rụng cùng cành con đã mang lại cho Mê Cung Chu biết bao phiền toái. Tôi cần đưa nó tới một nơi không bị trói buộc, hẳn sẽ khám phá ra tài dệt phi thường của nó. Thời kỳ đẻ trứng rơi vào trung tuần tháng Tám. Tôi chia mười hai con Mê Cung Lậu Đấu Chu vào các hũ chứa cát, chụp lồng lưới kim loại lên trên. Ngay giữa lồng là một nhánh cỏ xạ hương nhỏ, để ngoài bốn mặt lưới ra, chúng còn có chỗ tựa khi dệt túi trứng. Bên trong sạch sẽ đến mức không vướng một chiếc lá khô, chắc hẳn đủ để chúng tha hồ trổ tài rồi chứ? Ngày nào tôi cũng mớm cho nhện những con châu chấu nhỏ, thịt mềm mọng, nó luôn vui vẻ đón nhận. Rốt cuộc nó cũng đền đáp lại tôi. Đến cuối tháng Tám, tôi thu được mười chiếc túi trứng trắng muốt, bóng bẩy và tinh xảo. Người mẹ dùng chất vải dệt mịn màu trắng trang nhã để đan nên những chiếc túi bán trong suốt này, rồi ở lì luôn trong đó để trông chừng đàn con chưa chào đời. Túi trứng to chừng quả trứng gà, hai đầu để hở, miệng phía sau thu hẹp lại thành hình cổ phễu; miệng phía trước kéo dài thành một hành lang rộng rãi, nhện thường qua đó kiếm mồi, nó phải ra ngoài ăn châu chấu để khỏi làm bẩn nơi chôn nhau cắt rốn của con mình. Cấu trúc túi trứng y hệt công cụ săn mồi của nó: lối đi hẹp dài hình phễu là cửa thoát hiểm khẩn cấp, còn gian phòng lớn như miệng núi lửa phía trước có tơ căng bốn phía, rất giống với cái bẫy săn mồi dạo nọ. Mỗi loài động vật đều có nét đặc trưng kiến trúc riêng, hoàn cảnh thay đổi không làm đổi thay phong cách của chúng, bởi đổi mới đối với chúng là điều quá đỗi khó khăn. Nơi này thậm chí còn có một mê cung nhỏ. Dây tơ chằng chịt trước miệng núi lửa, chỉ cần con mồi bước qua là sẽ mắc bẫy. Đằng sau bức tường tơ màu trắng sữa, chiếc hộp đựng trứng lấp ló hiện ra. Chiếc túi lớn màu trắng ngà rất đẹp này được các cột trụ sáng lấp lánh xung quanh giữ chặt ở giữa bức rèm, cách biệt hẳn với lớp bên ngoài. Thân cột thon nhỏ ở giữa, hai đầu phình to thành hình nón. Mười hai cây cột đối xứng từng cặp một, tạo thành những lối đi ở giữa. Hành lang thông suốt bốn phương tám hướng quanh căn phòng. Người mẹ cẩn thận tuần tra dọc hành lang vòm ở sân trong, chốc dừng chỗ này, lát ghé chỗ kia, áp sát tai vào túi trứng thật lâu để nghe ngóng xem đàn con có động tĩnh gì không. Tôi lấy chiếc tổ nhện rách mang từ ngoài đồng về để tiếp tục quan sát kỹ hơn cấu trúc bên trong. Túi trứng có hình nón ngược, giống như túi trứng của Viên Võng Ty Chu. Vải túi có độ dai nhất định, tôi phải dùng nhíp kéo mạnh mãi mới xé rách được. Bên trong túi chỉ có một búi bông tơ trắng rất mịn cùng bầy trứng, chừng một trăm quả, mỗi quả có đường kính 1,5 milimét. Trứng trông như những hạt ngọc hổ phách màu vàng nhạt, các quả trứng không hề dính vào nhau; khi tôi gạt lớp chăn bông ra, chúng lăn lông lốc. Tôi trút toàn bộ trứng vào ống nghiệm thủy tinh để tiện theo dõi quá trình ấp nở. Nó còn phải sống thêm vài tháng nữa nên thức ăn là thứ không thể thiếu. Nếu dệt một túi trứng ngay cạnh lưới săn mồi thì vừa có thể trông coi túi trứng, vừa dễ dàng bắt mồi, cớ sao nó nhất thiết phải rời bỏ tổ ấm của mình? Bởi lẽ lưới tơ và mê cung đều màu trắng, nằm chót vót trên cao thì rất dễ bị phát hiện dưới ánh mặt trời. Nó dùng cách bắt mắt này để thu hút con mồi như ruồi hay bướm đêm, nhưng đồng thời cũng rước về không ít kẻ xâm lược. Thải Đái Viên Võng Chu từng phải chịu thiệt. Nó quá tự tin treo túi trứng lên bụi gai lộ liễu, chẳng thèm ngụy trang che giấu. Một con ong cơ mang theo kim đẻ trứng đã bay vào khối cầu của Thải Đái Chu, ấu trùng của nó lấy trứng nhện làm thức ăn. Kết quả là những sinh linh bé nhỏ trong túi trứng bị diệt sạch. Mê Cung Lậu Đấu Chu cũng sợ hậu quả tương tự. Để bảo đảm vạn vô nhất thất, nó chọn chỗ ẩn nấp cách xa nơi ở cũ, địa điểm lý tưởng là những bụi cây thấp có cành rủ sát đất, dẫu vào mùa đông nơi đó vẫn rậm rạp lá xanh, mặt đất phủ đầy lá sồi rụng từ xung quanh. Mức độ bảo vệ trứng của Mê Cung Lậu Đấu Chu không chỉ dừng lại ở đó. Đa số loài nhện sau khi đẻ trứng vào nơi an toàn là buông tay mặc kệ. Nhưng Mê Cung Chu sẽ luôn canh giữ bầy trứng cho đến khi chúng nở ra, tận tụy và trách nhiệm y như loài Mãn Giải Chu vậy. Qua bức tường mỏng bán trong suốt, tôi thấy Mê Cung Chu đi từ hành lang vòm đến từng ngóc ngách của túi trứng hình sao, nó lượn qua lượn lại không biết mệt, thỉnh thoảng dừng lại âu yếm vỗ về chiếc túi, lắng nghe tiếng đàn con bên trong. Tôi lấy cọng rơm khẽ quơ một cái ở mé ngoài, con nhện lập tức lao tới, nâng cao cảnh giác để bảo vệ con mình. Mãn Giải Chu dùng tơ và những chiếc lá nhỏ khum lại để dựng một trạm gác bên trên túi trứng, rồi bám trụ ở đó suốt một thời gian dài. Vì vừa đẻ trứng lại nhịn ăn hoàn toàn, nó gầy rộc đi, gần như chỉ còn trơ lại một lớp da nhăn nheo. Người mẹ ấy kiên cường chống chọi kẻ thù xâm phạm, mãi đến khi đàn con ra đời mới thanh thản nhắm mắt xuôi tay. Trái lại, Mê Cung Lậu Đấu Chu thông minh hơn nhiều. Đẻ trứng xong, nó không bao giờ từ bỏ cơ hội săn mồi ngay trong tổ tơ, lúc nào cũng béo tốt, đủ đầy. Thỉnh thoảng tôi thả vài con châu chấu vào lồng, một con vừa vặn vướng vào mạng tơ ngoài đại sảnh, con nhện liền phóng vụt tới, cắn đứt phăng một bên đùi châu chấu rồi moi sạch nội tạng. Các phần khác thì tùy theo sức ăn lúc đó mà hút thêm ít nhiều. Nhện ăn ngấu nghiến để duy trì sự sống, sức ăn lớn đến mức khiến tôi kinh ngạc. Bởi từ khi bắt đầu khởi công, nó đã tiêu tốn rất nhiều tơ, gần như dốc cạn toàn bộ kho dự trữ. Dựng hai căn buồng cho mình và đàn con quả là một công trình đồ sộ, vô cùng tốn kém vật liệu. Đồng thời, trong suốt gần một tháng trời, tôi thấy nó gia cố từng lớp một cho bức tường của gian phòng lớn và căn buồng nhỏ ở giữa, biến lớp vải trong suốt thành mờ đục. Sự hao tổn khổng lồ ấy buộc nhện mẹ phải liên tục nạp thức ăn. Giữa tháng Chín, nhện con nở ra, nhưng chúng đều ngoan ngoãn nằm yên trong túi trứng, chuẩn bị ấm áp đi qua mùa đông giá rét. Nhện mẹ vẫn mải miết dệt, nhưng sức lực dường như không còn theo kịp. Lũ châu chấu tôi đưa vào bắt đầu bị nó ngó lơ, thật lâu sau mới ăn một con. Đến bốn năm tuần cuối cùng, bước chân tập tễnh của nhện mẹ đã để lộ vẻ suy kiệt, nhưng nó vẫn tiếp tục tuần tra, dường như chỉ cần nghe thấy tiếng đàn con là nó lại có thêm động lực gượng dậy. Đến cuối tháng Mười, người mẹ rốt cuộc kiệt sức, nó ôm chặt lấy căn buồng của đàn con rồi thanh thản lìa đời. Đàn nhện con mất đi sự che chở của mẹ, dường như đành phó mặc cho ý trời. Mùa xuân đến, chúng bò ra khỏi căn buồng nhỏ, nương theo ngọn gió lành, cưỡi trên những sợi tơ mảnh mà bay tới thế giới mới. Ở nơi đó, chúng sẽ bắt đầu tìm cho mình những bụi gai riêng, rồi tập tành dệt nên mê cung đầu tiên của cuộc đời. Con Mê Cung Lậu Đấu Chu trong lồng đã cho tôi thấy một chiếc tổ vô cùng hoàn chỉnh, nhưng với một người làm nghiên cứu như tôi, việc không thể chiêm ngưỡng toàn cảnh trong tự nhiên vẫn là điều tiếc nuối. Gần cuối tháng Mười Hai, tôi cùng các con men theo con đường mòn rải sỏi rợp bóng cây dưới con dốc đứng để tìm kiếm, rốt cuộc cũng tìm thấy mấy tổ nhện, nhưng trông chúng rõ ràng đã bị thời tiết khắc nghiệt tàn phá nặng nề. Trên nhánh cây nhỏ sát đất có một túi trứng méo mó xấu xí, nằm chỏng chơ thảm hại trên đống cát bị mưa xối, bên ngoài bọc một lớp lá sồi được chắp vá sơ sài bằng vài sợi tơ, trong đó có một chiếc lá to hơn đóng vai trò làm mái che. Nhờ vào những đầu tơ lộ ra ở hai cửa sảnh cùng độ dai cảm nhận được khi bóc tách lớp lá, chúng tôi rốt cuộc cũng tìm thấy điểm tương đồng giữa đống rách nát này với công trình tinh xảo trong lồng lưới. Tôi khó khăn lắm mới có được chiếc tổ nhện này, dẫu có hơi biến dạng nhưng tôi vẫn coi như báu vật. Lúc bóc những chiếc lá cây ra, chúng tôi đã vô tình xé rách nó và nhìn thấy cấu trúc bên trong. Cả căn nhà đều được làm bằng thứ vải trắng tinh, dưới sự bảo vệ của lớp lá bên ngoài, nó thậm chí không hề bị bùn đất ẩm ướt vấy bẩn. Căn phòng lớn của nhện mẹ, hành lang tròn khi đi tuần, rồi cả phòng ngủ trung tâm cùng các cột trụ, tất thảy đều hiện ra mồn một trước mắt. Tiếp theo, tôi chuẩn bị mở căn buồng của lũ con. Tôi kinh ngạc tột độ. Trong buồng lại chứa một khối lõi cứng làm bằng đất, phải chăng nước mưa hòa lẫn bùn nhão đã tràn vào? Không thể nào. Thật ra, đây là tác phẩm có chủ đích của nhện mẹ. Nó dùng tơ kết dính các hạt cát lại với nhau, dùng ngón tay bóp thử thấy khá cứng. Đó là một bức tường kết hợp giữa cát và tơ nằm giữa hai lớp bao tơ, có tác dụng ngăn cản kim đẻ trứng của ong cơ và đôi hàm sắc nhọn của các loài sâu bọ gây hại khác. Biện pháp phòng hộ này cũng từng thấy ở loài Gia Ngu Chu, ngoài ra một số loài nhện sống dưới đá ngoài tự nhiên cũng có tập tính tương tự. Sau khi bóc bỏ lớp vỏ ngoài, bên dưới tầng khoáng chất này, túi trứng vẫn được bọc thêm một lớp bao tơ nữa. Tôi xé rách tầng bảo vệ cuối cùng, lũ nhện con bên trong giật mình hoảng sợ, tán loạn bỏ chạy tứ phía. Thế nhưng, về ngón nghề xây tường bằng cát này, tại sao năm con Mê Cung Chu nuôi trong lồng lưới lại không hề thực hiện? Rõ ràng bên dưới đáy lồng có rất nhiều hũ đựng cát cơ mà. Ở điều kiện tự nhiên, tôi cũng từng phát hiện những túi trứng không có tầng khoáng chất, chúng hầu hết đều được xây trong bụi gai cách mặt đất một khoảng; còn những chiếc túi có bọc cát thì lại nằm sát trên mặt đất. Về điều này, tôi có thể đưa ra lời giải thích như sau: nhện dùng tơ trộn với hạt cát để tạo thành một lớp vữa; núm nhả tơ không ngừng phun tơ, còn các mấu chân thì thò vào lớp khoáng chất cứng thu nhặt được gần đó để đảo trộn. Những vật liệu này đều phải có sẵn ngay trong tầm, bằng không quy trình liên hoàn sẽ bị đứt đoạn, nhện sẽ bỏ qua bước này mà vẫn tiếp tục xây tổ như thường. Thế nhưng chụp lưới của tôi lại cách bãi cát quá xa, nếu muốn lấy cát, nhện buộc phải từ trên đỉnh vòm bò xuống. Rõ ràng nó chẳng hề thích trèo lên tụt xuống, việc đó sẽ gây khó khăn rất lớn cho hoạt động của núm nhả tơ. Song, hễ ở gần mặt đất, bức tường bằng hạt cát tuyệt đối sẽ không bao giờ bị bỏ sót. Liệu chúng ta có thể chứng minh bản năng của động vật có thể biến đổi hay không? Mê Cung Lậu Đấu Chu đã cho chúng ta thấy rằng, muốn bản năng phát huy tác dụng thì cần phải có điều kiện vật chất, bằng không nó cũng chỉ là một thứ tiềm năng; việc bản năng có thể bộc lộ hay không hoàn toàn phụ thuộc vào những điều kiện cụ thể trong từng thời điểm nhất định. Tất cả tư liệu quan sát của tôi đều cho thấy, đừng hòng trông đợi loài nhện sẽ có bất kỳ sự đổi mới nào, bởi lẽ chúng tuyệt đối không thể thay đổi tận gốc kỹ nghệ đan dệt của mình. Muốn Mê Cung Lậu Đấu Chu không xây ngôi nhà có hai sảnh trước, không dệt túi trứng hình ngôi sao, e rằng chỉ có thể thấy trong mơ mà thôi.