Chương 3: Lời nói đầu

Vào cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, tại Pháp, một bộ bách khoa thư về côn trùng kết hợp tri thức khoa học tự nhiên với mối quan tâm sâu sắc đến sự sống đã ra đời: *Côn trùng ký*. Bộ sách gồm mười tập, dài từ hai đến ba triệu chữ. Trong tác phẩm, Pháp Bố Nhĩ hòa quyện kiến thức chuyên môn với những chiêm nghiệm về cuộc đời, thong thả dẫn người đọc qua đặc điểm và tập tính hằng ngày của từng loài côn trùng. Qua đó hiện lên cách ông nhìn cuộc sống, cùng niềm trân trọng và yêu mến sự sống thấm đượm trên từng trang sách. Ngay khi xuất bản, tác phẩm đã trở thành sách bán chạy và giữ vị trí quan trọng trong cả lịch sử khoa học tự nhiên lẫn lịch sử văn học Pháp. Đây không chỉ là một công trình nghiên cứu côn trùng đồ sộ mà còn là bản trường ca ca ngợi sự sống, được ví như “sử thi Homer của thế giới côn trùng”. Pháp Bố Nhĩ nhờ đó được tôn vinh là “nhà thơ của khoa học”, “Homer của giới côn trùng”, “người tiên phong của ngành tâm lý học động vật”; năm 1910, ông còn được đề cử Giải Nobel Văn học nhờ bộ sách này. Một tác phẩm như thế quả là hiếm có trên đời: chưa nhà côn trùng học nào có tài diễn đạt văn chương xuất sắc đến vậy, cũng chưa nhà văn nào có hiểu biết về côn trùng sâu rộng đến thế. Nhà văn Pháp nổi tiếng đầu thế kỷ XX Romain Rolland từng ca ngợi: “Nhiệt tình, lòng kiên nhẫn và sự tỉ mỉ đến từng chi tiết trong cách ông quan sát khiến tôi khâm phục. Sách của ông xứng đáng là một kiệt tác nghệ thuật.” Suốt mấy chục năm, Pháp Bố Nhĩ không tự giới hạn mình trong những phương pháp giải phẫu và phân loại truyền thống. Ông chọn nghiên cứu những loài côn trùng quen thuộc nhưng dễ bị bỏ qua quanh ta, như kiến, dế, nhện, Bọ Hung Thánh, Đại Khổng Tước Điệp và ve sầu. Ông ghi chép sinh động, tỉ mỉ về hình dáng, thức ăn, sở thích, cách sinh tồn, quá trình lột xác, sinh sản và cái chết của những sinh vật nhỏ bé ấy, rồi kết hợp các ghi chép với suy ngẫm của mình để viết nên một công trình đồ sộ, phong phú về ý nghĩa và giá trị. Dưới ngòi bút của ông, thế giới côn trùng trở thành một tác phẩm văn học đem đến cho con người kiến thức, niềm vui, cái đẹp và những gợi mở tư tưởng. Năm 1923, Chu Tác Nhân giới thiệu *Côn trùng ký* đến Trung Quốc. Gần chín mươi năm sau đó, bộ sách vẫn được độc giả nơi đây đón nhận rộng rãi và bán đều qua nhiều thế hệ. Đến cuối những năm 1990, giới đọc sách Trung Quốc lại dấy lên làn sóng yêu thích Pháp Bố Nhĩ. Hiện nay, *Côn trùng ký* đã có tên trong danh mục sách phải đọc theo chương trình Ngữ văn mới của Bộ Giáo dục Trung Quốc, được Hội Nhà văn Khoa học phổ thông Trung Quốc nhiệt tình giới thiệu và trở thành cuốn sách đồng hành cùng hàng chục triệu thanh thiếu niên. Với tiêu chí chọn lọc những phần hay nhất và có thể đọc độc lập, người dịch đã biên soạn cuốn sách này một cách công phu, kết hợp giá trị tư tưởng, nghệ thuật và văn chương. Lời kể sinh động, tranh minh họa đẹp mắt; sách giữ được phong cách ngôn ngữ của nguyên tác, đồng thời diễn đạt gần gũi, dễ hiểu để mang đến cho độc giả một món quà tinh thần quý giá. Nhưng điều đáng chú ý nhất trong sách vẫn là mối quan tâm đến sự sống thấm qua từng trang viết. Pháp Bố Nhĩ không nghiên cứu côn trùng như những mẫu vật trong phòng thí nghiệm; ông nhìn chúng như những sinh thể sống. Bằng lối nhân hóa, ông khắc họa chúng có dáng vẻ, âm thanh, tình cảm và tính cách, khiến trang văn trở nên gần gũi, đầy thú vị, đưa người đọc vào một thế giới côn trùng sống động. Sinh, lão, bệnh, tử ở thế giới ấy không còn là những số liệu khô khan trong một bài báo khoa học, mà hóa thành những vở kịch đầy sức sống. Côn trùng tuân theo những quy luật khác với xã hội loài người. Chúng cần mẫn, gan dạ, không sợ hãi khi gánh lấy trách nhiệm mà tự nhiên trao cho mình. Chúng tranh đấu để giành bạn tình, duy trì nòi giống, nhưng cũng hết lòng chăm lo cho thế hệ sau. Qua ngòi bút Pháp Bố Nhĩ, những hành vi tưởng như vô thức của côn trùng thường mang dáng dấp của tình cảm con người. Đáng nói hơn, *Côn trùng ký* không chỉ ghi lại chân thực đời sống côn trùng, mà còn qua thế giới ấy soi chiếu xã hội và cuộc đời con người. Trong sách, Pháp Bố Nhĩ đôi khi đưa ra những nhận xét sắc sảo, gợi suy ngẫm sâu xa về giá trị của sự sống và tìm kiếm những tầng ý nghĩa vượt ra ngoài tri thức khoa học. Ông khéo léo đặt đời sống côn trùng bên cạnh xã hội loài người, đem những quan niệm đạo đức và cách con người nhận thức thế giới vào câu chuyện về côn trùng. Rồi qua những sinh vật được ông trao cho nét tính cách của con người, ông nhìn lại xã hội, gửi gắm trải nghiệm, suy nghĩ và nhận định của mình. Từ đó, người đọc được gợi mở để xem xét lại những chuẩn mực trong tư tưởng, đạo đức và nhận thức của con người qua “luân lý” và “đời sống xã hội” của côn trùng. Đọc xong cuốn sách, ta có thể tự hỏi: nên đối diện thế nào với cuộc đời ngắn ngủi của mình, và làm sao để một sinh mệnh nhỏ bé trở nên cao đẹp hơn qua nỗ lực sống. *Côn trùng ký* quả là một kỳ tích, một bản hòa ca về sự sống do Pháp Bố Nhĩ, một con người kiệt xuất, cùng muôn vàn cư dân bình dị của tự nhiên là côn trùng viết nên; một cuốn sách không bao giờ đọc cạn ý nghĩa. Giữa lúc Trái Đất sắp bước vào thời đại sinh thái học, kỳ tích ấy có lẽ sẽ đem đến cho chúng ta những gợi mở càng thêm quý giá.