Chương 62: Toái phong và ong ký sinh

Toái phong là những thợ làm mật cần mẫn. Dù mỗi ngày người đời vẫn thưởng thức mật ong tươi mà chẳng hề hay biết gì về chúng, song điều đó cũng chẳng sao. Có điều, việc tìm hiểu loài Toái phong nhỏ bé, không chút tên tuổi trong sử sách này quả thực đã đem lại cho chúng ta không ít điều kỳ thú. Nhân lúc rảnh rỗi, ta hãy cùng nghiên cứu về chúng, bởi Toái phong thực sự rất đáng để tìm hiểu. So với bầy ong mật trong tổ, vóc dáng của Toái phong mảnh dẻo và thon dài hơn nhiều. Trong tập hợp đông đúc ấy, kích thước và màu sắc của từng con Toái phong cũng có sự khác biệt. Về độ lớn, có con thậm chí còn to hơn cả tò vò thông thường, nhưng cũng có con chỉ cỡ con ruồi nhà, hoặc còn nhỏ hơn thế nữa. Tuy dòng họ Toái phong rất đông đảo và chủng loại vô cùng phức tạp, chúng lại sở hữu một đặc điểm chung, giúp cho những ai mới bước vào nghiên cứu có ngay một điểm tựa để bắt đầu. Ở đốt cuối cùng trên lưng, tức là nơi mút đuôi phần bụng của Toái phong, có một đường vạch bóng loáng cùng một rãnh xẻ thanh mảnh. Đây chính là dấu hiệu chung của mọi thành viên trong họ Toái phong, bất kể tầm vóc hay màu sắc ra sao. Khi Toái phong vào thế phòng thủ, ngòi châm của nó sẽ trượt ngược lên trên dọc theo rãnh xẻ này. Ngoài Toái phong ra, không một loài côn trùng có ngòi châm nào sở hữu chiếc rãnh đặc thù ấy. Đối tượng thực nghiệm của tôi gồm ba loại Toái phong khác nhau, trong đó có hai loài vốn là láng giềng sát vách nên tôi đã quá đỗi quen thuộc. Hằng năm chúng đều ghé thăm rồi định cư luôn trong khu Hoang Thạch Viên của tôi; thực tế là chúng đã chiếm cứ mảnh đất này từ trước khi tôi dọn tới. Được làm láng giềng của Toái phong, ngày nào tôi cũng có thể đến thăm nom chúng, ở điểm này tôi quả là kẻ may mắn. Tôi luôn cẩn trọng chung sống, tránh xâm phạm lãnh địa của chúng, bởi tôi cần tận dụng thật tốt mối quan hệ láng giềng quý báu này. Đối tượng nghiên cứu đầu tiên của tôi là ong đào vằn, thành viên tiêu biểu trong họ Toái phong. Ong đào vằn có thân hình tuyệt mỹ chẳng khác nào tò vò. Nó khoác trên mình lớp áo mộc mạc mà không kém phần thanh nhã. Phần bụng của nó rất dài, nổi bật với những dải vân vòng tròn xen kẽ giữa sắc đỏ nhạt và đen tuyền nom vô cùng đẹp mắt. Ong đào vằn thường tụ tập thành bầy tới Hoang Thạch Viên để gom đất xây dựng đường hầm. Loại đất chúng dùng là hỗn hợp giữa đất sét đỏ và sỏi vụn, thứ vật liệu cực kỳ thích hợp cho công trình của Toái phong. Khi đào hầm, ong đào vằn luôn chọn nền đất rắn chắc, nhờ đó có thể tránh sụp đổ một cách hiệu quả mỗi khi bị tác động từ bên ngoài. Số lượng thành viên trong một bầy ong đào vằn không cố định, khi thì đông đúc, lúc lại thưa thớt, những lúc đông có thể lên tới cả trăm con. Các quần thể ong đào vằn tự dựng nên những thị trấn nhỏ của riêng mình, thị trấn này không can thiệp vào thị trấn kia, mỗi bầy tự độc lập làm lụng. Giữa từng con ong đào vằn chỉ đơn thuần là quan hệ xóm giềng chứ không hề có sự hợp tác. Mối quan hệ ấy khiến thế giới của ong đào vằn luôn bao trùm bầu không khí yên bình, trật tự đến hoàn hảo. Mỗi con đều có một căn nhà độc lập của riêng mình, không con nào được phép tự ý xông vào; bằng không, chủ nhà sẽ dùng những cú húc xô dữ dội để cảnh cáo kẻ to gan xâm phạm gia cư bất hợp pháp, buộc kẻ đó phải chịu khuất phục mà tháo lui. Quả thực, thói hành xử lỗ mãng tuyệt đối không có chỗ đứng trong thế giới Toái phong. Tháng Tư là khoảng thời gian ong đào vằn đào bới đường hầm cho mình. Chúng bận rộn làm việc sâu trong lòng đất, hiếm khi để lộ thân mình lên mặt đất. Bởi thế, dù dưới lòng đất công việc diễn ra sôi nổi như mở hội, nhưng nhìn từ trên bề mặt lại chẳng thấy chút dấu hiệu náo nhiệt nào. Công trình quy mô lớn mà lại vô cùng kín đáo, trên mặt đất chỉ lộ ra vài ụ đất nhỏ. Nhìn chung, việc đào hầm của ong đào vằn diễn ra hết sức bí mật. Tôi dùng thân sậy đan một chiếc hàng rào nhỏ để bảo vệ cho công trình đào hầm đang diễn ra ráo riết của ong đào vằn. Ở giữa hàng rào, tôi cắm một tấm biển cảnh báo với dòng chữ “Cấm đi lại”. Làm vậy có thể ngăn người qua đường giẫm đạp lên công trình nhọc nhằn của lũ Toái phong, và người nhà tôi cũng không bén mảng tới đó. Phía sau hàng rào, ong đào vằn vẫn miệt mài đào đường hầm của chúng. Những ụ đất nhỏ do vụn đất đắp thành đôi lúc lại rung rinh vì đất vụn sạt lở, khi ấy lớp đất trên đỉnh sẽ lăn tròn theo sườn dốc xuống dưới. Ngay cả khi vận chuyển đất đào được ra ngoài, Toái phong cũng không hề để lộ mình. Công việc đào bới kết thúc vào tháng Tư, bước sang tháng Năm, ong đào vằn đã từ những thợ đào đất chuyển thành thợ thu lượm. Ánh nắng ấm áp rải đều trên từng cánh hoa, đây là tháng ngày đem lại niềm vui cho muôn loài sinh linh. Toái phong phủ đầy phấn hoa khắp thân mình, tôi thấy chúng bay lượn quanh những ụ đất nhỏ nay đã hõm xuống trông tựa như miệng núi lửa. Tiếp đó, tôi muốn tìm hiểu nơi cư ngụ của ong đào vằn nên đã lấy xẻng và cuốc ba răng, những công cụ giúp tôi thăm dò một cách hiệu quả. Cách bài trí nơi ở của ong đào vằn sẽ mang lại cho chúng ta thêm nhiều điều bổ ích. Đường hầm tiền sảnh dẫn vào nơi ở của Toái phong dài chừng ba tấc, đường kính xấp xỉ một chiếc bút chì to bản. Vách trong của đường hầm này không hề nhẵn nhụi, bởi vách mịn màng ở đây hoàn toàn chẳng có tác dụng gì. Ngược lại, vách đường hầm tiền sảnh dài ngoằng này lồi lõm mấp mô, giúp Toái phong có thể dễ dàng tìm được điểm tựa trong lòng đất ghồ ghề. Đường hầm tiền sảnh nương theo tầng đất lẫn vụn sỏi mà đâm sâu vào trong theo phương thẳng đứng nhất có thể, nhưng đôi khi cũng uốn lượn quanh co. Mọi yêu cầu của Toái phong mẹ đối với đường hầm tiền sảnh này chỉ là giúp nó lên xuống trơn tru, nhanh chóng, vậy nên vách hầm thô ráp lại là điều thích hợp hơn cả. Dưới đáy nơi ở của Toái phong, từng buồng ong nhỏ xếp tầng ngang so le ở những độ sâu khác nhau. Đó là những khoang hình bầu dục dài chừng hai phân được khoét sâu trong ụ đất lớn, phần đuôi thắt lại thành một chiếc cổ hẹp và ngắn. Miệng của chiếc cổ hẹp loe dần ra như miệng vò hai quai thon đáy, vô cùng tinh xảo, tựa hồ một lọ thủy tinh nhỏ dùng trong liệu pháp vi lượng đồng căn, nhỏ nhắn và thanh thoát. Mọi ngóc ngách trong đường hầm đều mở rộng thênh thang. Khác hẳn với đường hầm tiền sảnh thô ráp, căn phòng dành cho đàn con của Toái phong lại được xây dựng vô cùng tinh xảo mịn màng. Bên trong từng gian phòng nhỏ được quét dọn sáng bóng nhẵn thín, những hoa văn hình thoi tinh tế ánh lên lấp lánh, ngay cả người thợ trát vữa khéo tay nhất của chúng ta trông thấy gian phòng ấy cũng phải sinh lòng ghen tị. Bề mặt tinh xảo này được tạo nên nhờ kỹ thuật đánh bóng gần như hoàn hảo, mà công cụ đánh bóng ấy lại chính là chiếc lưỡi của Toái phong. Chiếc lưỡi của ong đào vằn hệt như chiếc bay của thợ nề, chiếc bay ấy thông qua những đường liếm có trật tự đã mài giũa cho căn phòng trở nên sáng loáng. Còn có một bờ dốc phẳng cuối cùng, nó đã qua gia công thô trước khi dựng nên, trông vừa tinh tế lại vừa đẹp mắt. Trước khi tích trữ thức ăn, vách trong của buồng ong chi chít những lỗ nhỏ li ti như vết kim châm do đôi hàm trên tạo ra. Hàm trên dùng đầu nhọn nén chặt đất sét lại, sau đó đẩy ngược về sau để loại bỏ các hạt cát mịn trong đất. Thành phẩm hoàn thiện trông tựa như được viền một lớp đăng ten hạt mịn, còn lớp được đánh bóng sẽ bám dính rất chặt vào mép viền. Ong đào vằn tuyển chọn đất sét một cách tỉ mỉ, sau khi gạn lọc, làm sạch và nhào trộn, cuối cùng chúng gắn kết từng mẩu đất nhỏ lại với nhau. Trước khi dùng chiếc lưỡi tựa chiếc bay để đánh bóng, Toái phong buộc phải dùng nước bọt của mình làm cho chất hồ nhão có được độ đàn hồi, đồng thời phải đợi nước bọt khô đi, bởi nước bọt khô có công dụng như một lớp sơn chống thấm. Khi trời mưa, độ ẩm của đất có thể khiến những hốc nhỏ nặn bằng bùn đất bị rã ra rồi biến thành bùn nhão, mà tính năng chống thấm của nước bọt lại ngăn chặn được mối nguy ấy một cách hoàn hảo. Lớp màng nước bọt vô cùng thanh mảnh và nhỏ bé, mắt thường chúng ta hoàn toàn không nhìn thấy được mà chỉ biết đến sự tồn tại của nó. Song việc không nhìn thấy chẳng có nghĩa là công dụng của nó không rõ rệt. Tôi đổ đầy nước vào một hốc nhỏ, thấy nước bên trong không hề có dấu hiệu rò rỉ, đủ thấy khả năng chống thấm của nước bọt lợi hại dường nào. Tựa như được quét một lớp bột khoáng chì, hốc nhỏ ấy không rò rỉ lấy một giọt nước. Thợ gốm nung chảy các loại khoáng vật bằng lửa dữ để làm cho đồ gốm không thấm nước, còn Toái phong lại dùng chiếc lưỡi tựa như chiếc bay cùng lớp nước bọt để ngăn dòng nước. Ấu trùng có được lớp bảo vệ chống thấm này là có thể yên tâm, thoải mái nằm trong ổ kén của mình, dẫu cho ngoài kia mưa có như trút nước. Thực ra lớp màng nước bọt ấy cũng dễ bóc ra, chỉ cần muốn, tôi có thể dùng mảnh giẻ để tách lớp màng chống thấm ra riêng. Ta có thể đặt phần đáy mẩu đất có đào buồng ong vào trong nước, để nước làm mẩu đất dần tan rã thành bùn nhão, sau đó dùng đầu cọ quét sạch lớp bùn ấy đi. Dĩ nhiên khi quét phải hết sức cẩn thận, bởi chỉ có vậy mới tách được lớp màng nước bọt mỏng manh ra khỏi lớp vỏ thô ráp bên ngoài. Lớp màng nước bọt vô cùng mỏng nhẹ, không màu và trong suốt. Nếu như loài nhện dệt ra không phải mạng nhện mà là vải vóc, thì họa chăng chỉ có thứ vải của nhện mới sánh ngang được với lớp màng nước bọt này. Qua quan sát, tôi nhận thấy việc ong đào vằn xây dựng nơi ở của mình là một công trình khá quy mô và tốn nhiều thời gian. Việc đầu tiên Toái phong phải làm là đào một cái tổ trên nền đất sét, chiếc tổ này đòi hỏi phải có hình vòm bầu dục. Công việc này tuy tiến hành thô sơ nhưng khó khăn thì vẫn rành rành, bởi nó phải thao tác qua một chiếc cổ hẹp chỉ vừa vặn cho công cụ đào bới lọt qua. Khi đào bới, Toái phong dùng đốt bàn chân có móng nhỏ làm cào, còn đôi hàm trên dùng làm cuốc. Lượng đất đào ra trong chốc lát đã vun lại thành một đống đất, chiếm không ít diện tích. Toái phong gom những vụn đất ấy lại, sau đó lùi người về sau, hai chân trước chụm lại đặt lên đống đất. Toái phong chuyển đất vụn lên trên qua đường hầm, đống đất cứ thế cao dần lên. Công việc thứ hai của toái phong là trang hoàng tỉ mỉ cho nơi ở. Đây đều là những kiệt tác của nghệ thuật đồ gốm, bao gồm đường viền hoa văn hạt mịn trên vách, lớp vữa trát bằng đất sét thượng hạng, những vị trí được đánh bóng bằng chiếc lưỡi khéo léo như bay thợ nề, màng nước bọt chống thấm cùng phần miệng bình thon nhọn có quai hai bên. Mọi công đoạn đều đòi hỏi độ chuẩn xác tựa như hình học. Trước khi đến lúc niêm phong phòng ấu trùng, nó còn phải làm thêm một cái nút để đóng cửa lại. Căn phòng của ấu trùng toái phong hoàn mỹ đến mức trông chẳng giống thứ được dựng tạm bợ qua ngày, cũng chẳng thể nào làm vội theo từng quả trứng rụng khỏi buồng trứng. Toái phong bắt tay vào xây tổ vào cuối tháng Ba và tháng Tư, mùa này nhiệt độ còn khá thấp. Nó miệt mài làm việc suốt quãng thời gian ấy, bởi khi mùa mưa kéo đến thì công việc này chẳng thể tiếp tục được nữa. Toái phong mẹ lặng lẽ chịu đựng nỗi cô đơn để làm việc một mình, dồn hết thời gian và tâm sức xây nên những gian phòng tinh xảo cho đàn con. Tháng Năm với tiết trời dễ chịu đã tới, vạn vật lại bừng lên sức sống. Trăm hoa đua nở, bãi cỏ xanh rì. Hàng ngàn hàng vạn bông bồ công anh nở rộ, lớp lớp trùng trùng. Hoa cúc dại, ỷ lăng cùng hoa bán nhật cũng chẳng chịu kém cạnh. Giữa mùa xuân tươi đẹp ấy, công trình xây tổ của toái phong đã gần như hoàn tất. Trước khi cất giữ thức ăn vào trong, nó còn phải đi khảo sát thật kỹ lưỡng, mới thấy công đoạn chuẩn bị dài dằng dặc đến chừng nào. Nhưng trình tự này lại vô cùng hợp lý, bởi dựng xong căn nhà nhỏ từ sớm sẽ giúp toái phong mẹ sau này không phải bận tâm xây cất khi thu lượm thức ăn và đẻ trứng nữa. Ngôi nhà chưa có toái phong vào ở trông rất trống trải, khoảng một tá phòng ấu trùng đã được hoàn thành. Lũ côn trùng họ ong tha hồ vui đùa trên những đóa hoa bung nở. Chân toái phong bám đầy phấn hoa, diều cũng căng phồng lên vì chứa đầy mật. Trên đường quay về thị trấn, nó bay là là sát mặt đất, độ cao rất thấp. Thỉnh thoảng toái phong cũng bị lạc đường trên hành trình trở về, dường như là do thị lực kém. Nó đột ngột rẽ ngoặt, thân hình lảo đảo, phải vượt qua muôn vàn khó khăn mới tìm lại được đường về nhà giữa những túp lều trong làng. Ụ đất trong thị trấn nhiều vô kể, cái nọ sát ngay cái kia, rất khó phân biệt. Thế nhưng toái phong lại dễ dàng nhận ra ụ đất của mình, bởi mỗi ụ đất nhỏ đều có dấu hiệu riêng biệt. Nó vừa bay vừa tìm kiếm ụ đất của mình, cuối cùng cũng tìm thấy nơi ở. Khi thấy cửa tổ, toái phong đặt chân lên ngưỡng cửa rồi nhanh chóng chui tọt vào trong hang. Trở về tổ, toái phong dỡ số phấn hoa mình thu thập được xuống, sau đó lật mình lại, nhả mật trong diều lên ụ đất. Công việc này của toái phong chẳng khác gì các loài ong khác. Sau đó, nó lại bay trở về bụi hoa bắt đầu thu lượm phấn, công việc lặp đi lặp lại này phải diễn ra mấy lượt, cho đến khi thức ăn trong phòng ấu trùng đã đủ dùng. Tiếp đó là lúc làm bánh, toái phong mẹ trộn mật nhào bột, nặn thành những viên thức ăn tròn trịa. Cách làm bánh của toái phong tuy tiết kiệm nhưng lại vô cùng tỉ mỉ và phân tầng rõ rệt. Nếu ví chiếc bánh này với bánh mì chúng ta thường ăn, thì điểm khác biệt là lớp ngoài của chiếc bánh toái phong làm tương đương với ruột bánh mì của chúng ta, còn lớp trong lại tương đương với vỏ bánh. Nói cách khác, càng ra phía ngoài, bánh lại càng ngon. Cách làm bánh này cũng được định ra dựa theo quá trình sinh trưởng và phát triển của ấu trùng toái phong. Khi ấu trùng còn yếu ớt, nó sẽ gặm phần mềm bên ngoài, lớp bánh này được làm từ cháo mật hoa; khi ấu trùng lớn hơn, nó có đủ sức để ăn khối bột khô nhỏ bên trong, lớp bánh này làm từ phấn hoa khô ráo, cũng chính là bữa ăn cuối cùng. Sau khi chuẩn bị xong thức ăn, việc các loài ong thường làm là bịt kín tổ lại. Dù là điều phong, thạch phong xây tường hay những loài côn trùng nhỏ khác, sau khi chất đầy thức ăn vào tổ là chúng bắt đầu đẻ trứng, cuối cùng đóng chặt cửa phòng lại, sau này chẳng cần quay lại trông nom nữa. Các loài toái phong khác nhau lại có phương thức riêng biệt của mình. Trong phòng ấu trùng của toái phong chất đầy thức ăn dạng viên, tôi thấy một quả trứng nằm vắt ngang trên viên thức ăn do toái phong mẹ làm ra. Trên mỗi chiếc bánh mì tròn đều có một quả trứng bám vào, quả trứng ấy uốn cong như cánh cung, nằm ngang trên thức ăn. Phòng ấu trùng thông với đường hầm dẫn vào tổ, cách bố trí này giúp toái phong mẹ dễ dàng bay lên lượn xuống. Ngày nào nó cũng có thể về thăm con, nắm bắt những biến đổi trong gia đình mình mà chẳng hề lỡ dở công việc trong tay. Chắc hẳn toái phong mẹ thỉnh thoảng vẫn vận chuyển thêm thức ăn vào phòng, bởi thứ tựa như ruột bánh mì trông rất ít ỏi. Nhưng đây cũng chỉ là phỏng đoán của tôi mà thôi. Những loài côn trùng bộ Cánh màng như nê phong thường thích chia thức ăn thành từng phần cho con ăn. Để con mình được thưởng thức những món tươi ngon, ngày nào nê phong mẹ cũng lấp đầy vật chứa của ấu trùng. Thức ăn của toái phong tương đối dễ bảo quản, toái phong mẹ có thể chuyển bột thực vật về tổ theo nhu cầu vào giai đoạn ấu trùng thèm ăn nhất. Ngoài lý do này ra, tôi chẳng tìm được nguyên nhân nào khác để giải thích cho việc giữ thông suốt đường nối giữa phòng ấu trùng với bên ngoài. Nhờ được mẹ chăm sóc chu đáo, ấu trùng toái phong lớn rất nhanh. Đến lúc ấu trùng sắp hóa nhộng, gian phòng mới bị đóng lại. Toái phong mẹ dùng một chiếc nắp bằng đất sét bịt kín miệng tổ hình loa kèn. Từ đó về sau, toái phong mẹ không còn bận tâm đến con mình nữa. Những điều kể trên là mặt hài hòa, ấm áp trong gia tộc toái phong, nhưng bên cạnh sự ấm êm ấy, toái phong cũng phải chịu sự quấy nhiễu từ các loài côn trùng khác. Kẻ xâm lăng này chính là ong ký sinh, chúng sẽ cướp bóc gia tộc toái phong một cách điên cuồng. Mỗi ngày trong tháng Năm, vào khoảng mười giờ sáng, tôi lại ngồi trên ghế quan sát thị trấn có mật độ toái phong sinh sống dày đặc nhất. Tôi khom lưng, đặt hai tay lên đầu gối, ngồi bất động. Tôi giữ nguyên tư thế ấy cho tới tận giờ ăn trưa. Lúc này tôi phát hiện ra một con ong ký sinh, tuy trong mắt tôi nó nhỏ bé tầm thường, nhưng đối với toái phong, ong ký sinh lại là một kẻ xâm lược tàn bạo. Tôi không rõ loài ong ký sinh này tên là gì, chắc hẳn chúng cũng có một cái tên. Nhưng tôi nghĩ cái tên chẳng quan trọng, tôi cũng chẳng muốn phí phạm quá nhiều thời gian vào việc săm soi từng câu chữ để gọi tên nó. Chỉ cần tôi thuật lại tập tính của chúng một cách hợp tình hợp lý, tôi tin sự miêu tả ấy rõ ràng hơn nhiều so với những danh từ chuyên môn dài dòng buồn tẻ, và cũng được mọi người đón nhận hơn. Tôi tin rằng với cái gã gây hại cho toái phong này, chỉ cần vài câu là có thể tả rõ tướng mạo của nó. Con ong ký sinh này dài khoảng năm xăng-ti-mét, thuộc bộ Hai cánh. Mặt nó màu xám trắng, mắt đỏ sẫm, phần ngực trước cũng khá tối màu. Chân nó màu đen, phần dưới của chiếc bụng xám dần chuyển sang sắc trắng. Trên mình con ong ký sinh còn có những đốm đen xếp thành năm hàng, đốm rất nhỏ. Đây cũng là nơi mọc ra những sợi lông tơ ở đuôi của nó. Ong ký sinh nấp trong hang đợi lúc toái phong về nhà, chúng tụ tập thành từng đàn trong các hố trũng. Dưới ánh mặt trời soi chiếu, tôi thấy ong ký sinh chen chúc đầy khắp hang cùng ngõ hẻm. Sau khi thu thập phấn hoa, chân toái phong nhuốm một màu vàng rực, lúc này ong ký sinh liền bắt đầu bám theo. Toái phong bay lượn vòng vèo trên đường về tổ, ong ký sinh cũng bám riết không tha. Cho tới khi toái phong, loài côn trùng bộ Cánh màng này, chui vào tổ của mình, thì con ong ký sinh thuộc bộ Hai cánh cũng đậu ngay trước cửa tổ toái phong. Nó nằm im bất động ở đó, đợi toái phong ra khỏi hang lần nữa. Lúc toái phong chui ra, nó cũng dừng lại trước cửa tổ, đầu và ngực đều lộ ra ngoài hang. Hai con ong đối đầu nhau, quan sát đối phương không hề cử động, giữa chúng chỉ cách nhau một đoạn ngắn. Từ cử chỉ của toái phong, dường như có thể thấy nó chẳng mấy hứng thú với kẻ xâm nhập này, mà ong ký sinh cũng chẳng hề bị toái phong phản công vì hành vi xâm lấn của mình. Con ong ký sinh trông vô cùng nhỏ bé trước mặt toái phong, toái phong chỉ cần dùng một chân là có thể giẫm bẹp nó. Thế nhưng con ong ký sinh lại giữ được vẻ bình tĩnh lạ thường trước đối thủ hùng mạnh. Toái phong không nhận ra gia đình mình sắp phải hứng chịu một cuộc cướp bóc, còn ong ký sinh cũng chẳng tỏ ra chút sợ hãi nào. Xem ra việc tôi chờ đợi con ong ký sinh để lộ nỗi sợ hãi chỉ là chuyện phí công vô ích. Hai con ong vẫn nhìn nhau chằm chằm. Tôi không hiểu vì sao toái phong lại có thể thản nhiên đến vậy, đó là biểu hiện của sự ngu ngốc chăng? Chỉ cần nó muốn, nó hoàn toàn có thể dùng đôi chân khỏe khoắn xé toạc bụng đối phương. Nó cũng có thể dùng cặp hàm lớn nghiền nát con ong ký sinh trước mắt, đâm xuyên qua cơ thể kẻ địch. Nhưng toái phong lại không làm như thế. Do con đường dẫn vào phòng ấu trùng rất thông thoáng, nên đợi khi toái phong bay đi kiếm phấn hoa lần nữa, con ong ký sinh này liền ngang nhiên lẻn vào phòng toái phong ăn vụng mà chẳng gặp chút trở ngại nào. Ong ký sinh có khả năng tính toán thời gian chuẩn xác, nó ước lượng được lúc nào toái phong sẽ quay về tổ, nhờ thế mà hành vi trộm cắp lại càng thêm ngang ngược. Ong ký sinh còn đẻ cả trứng của mình vào phòng ấu trùng mà chẳng có thứ gì quấy rầy. Toái phong làm việc bên ngoài mất khá nhiều thời gian, bởi gom phấn dính đầy chân và hút mật cho căng bầu diều đều là việc tốn công tốn buổi. Nhờ vậy, con ong ký sinh có thể nán lại trong phòng ấu trùng lâu hơn. Đến khi toái phong trở về tổ, kẻ ăn vụng kia đã biến mất không còn tăm hơi. Song nó chẳng hề bay đi xa, nó chỉ nấp ở gần đó, tiếp tục chờ toái phong rời tổ để lại chui vào ăn vụng lần nữa. Nếu ong ký sinh bị Toái phong bắt quả tang khi đang ăn trộm, hậu quả cũng chẳng có gì nghiêm trọng. Tôi từng tận mắt thấy vài con ong ký sinh to gan đến mức bám đuôi chui thẳng vào trong lúc Toái phong vẫn còn ở trong tổ. Khi ấy, Toái phong đang dùng phấn hoa và mật để nặn thành những viên thức ăn tròn. Lúc này, ong ký sinh không có cơ hội xông lên cướp giật, nên nó lại bay ra cửa hang, chờ Toái phong bay đi kiếm phấn hoa rồi mới chui vào ăn trộm tiếp. Trông con ong ký sinh vô cùng bình thản, chẳng lộ chút sợ hãi nào. Rõ ràng vừa rồi ở trong tổ, nó chẳng hề bị Toái phong tấn công. Hành động xua đuổi duy nhất của Toái phong chỉ là vỗ nhẹ vào gáy ong ký sinh một cái, mà cũng chỉ làm thế khi gặp phải những kẻ quá đỗi ngang ngược mà thôi. Giữa hai con ong tuyệt nhiên không có cuộc ẩu đả kịch liệt nào. Ong ký sinh từ trong tổ chui lên vẫn thản nhiên nán lại nơi cửa hang, toàn thân nguyên vẹn, không hề có dấu vết thương tổn. Trên đường trở về tổ, Toái phong luôn bay theo đường vòng vèo uốn lượn, bất kể trên mình có mang theo mật hoa hay không. Nó chốc chốc lại bay tới, rồi thoắt cái lại giật lùi, cứ do dự một thoáng rồi đột ngột vút bay đi. Đường bay khúc khuỷu ngoằn ngoèo, gần như dán sát mặt đất. Kiểu bay hỗn loạn không theo quy luật này của Toái phong khiến tôi nảy ra một thắc mắc: Liệu nó có dùng cách này để đánh lạc hướng lũ ong ký sinh bám theo sau hay không? Nếu quả thực làm vậy để đánh lừa đối phương thì đây quả là một hành động thận trọng. Nhưng thực tế, Toái phong lại chẳng hề có bộ óc thông minh đến thế. Sở dĩ Toái phong phải bay vòng vèo là vì nó đang loay hoay tìm đường về nhà, nó vốn rất hay lạc đường. Nơi tụ cư của đàn Toái phong nhấp nhô vô số gò đất nhỏ, giữa những mô đất ngổn ngang ấy, nó phải tìm cho ra cái thuộc về mình, thành thử mới ngập ngừng do dự. Hơn nữa, các gò đất nhỏ này thường xuyên sụt lún khiến diện mạo thay đổi từng ngày, làm cho việc nhận diện của Toái phong càng thêm trắc trở. Con Toái phong lượn qua lượn lại, chốc chốc lại biến mất, mãi cho đến khi nhận ra gò đất của mình, nó mới vội vã chui tọt vào hang. Lúc này, ong ký sinh đã đậu sẵn bên bậu cửa, đầu hướng về phía miệng hang, chờ Toái phong rời đi là lẻn vào ăn trộm. Đến khi Toái phong chuẩn bị ra khỏi hang, ong ký sinh sẽ khẽ lùi mình lại một chút. Nhờ vậy, Toái phong mới có thể thuận lợi bay ra ngoài. Cuộc chạm trán nơi cửa hang giữa hai con ong diễn ra bình lặng và êm thấm đến mức, nếu không có kẻ mật báo tin tức, e rằng chẳng ai ngờ được Toái phong chính là vật hy sinh cho ong ký sinh. Sự xuất hiện bất thình lình của Toái phong nơi cửa hang chẳng những không làm ong ký sinh hoảng sợ, mà trái lại, kẻ ăn bám còn tỏ vẻ phớt lờ dửng dưng. Còn nếu như kẻ không làm mà hưởng này đuổi theo Toái phong giữa không trung, Toái phong sẽ thắng gấp một cái rồi vụt bay biến mất. Cũng giống như cách Toái phong cắt đuôi ong ký sinh, lũ tò vò hay các loài côn trùng săn mồi khác khi bị Di Ký Oanh bám đuôi cũng dùng đến biện pháp tương tự. Tò vò không hề vì bị Di Ký Oanh quấy nhiễu mà tỏ ra bực dọc, trái lại, nó đối đãi rất bình thản với kẻ trộm thức ăn xuất hiện trước cửa nhà mình. Tuy nhiên, khác với ong ký sinh, Di Ký Oanh không dám tùy tiện xông thẳng vào buồng tổ của tò vò. Nó chỉ có thể thận trọng lảng vảng quanh miệng hang, đợi tò vò bay đi rồi mới lẻn vào. Chờ đến khi con mồi sắp sửa biến mất dưới lòng đất, nó mới dán trứng của mình lên đó. Thế nhưng ong ký sinh đối phó với Toái phong lại không dễ dàng như vậy. Vì Toái phong khi về nhà đều trát phấn hoa lên chân và giấu mật trong diều, nên ong ký sinh rất khó tiếp cận mật, mà phấn hoa cũng chẳng có chỗ bám cố định. Ngoài ra, Toái phong cứ bay đi bay lại giữa khóm hoa và tổ ấm để tích trữ nguyên liệu làm bánh lương khô dạng viên. Khi đã gom đủ số lượng, Toái phong sẽ dùng cặp hàm trên của mình để nhào trộn những thứ đó, rồi dùng chân nặn thành từng viên thức ăn. Nếu ong ký sinh xuất hiện trong buồng tổ vào lúc này, rất có thể sẽ bị Toái phong nhào luôn vào mẻ thức ăn cùng đống nguyên liệu, tình cảnh vô cùng nguy hiểm. Thế nhưng để đưa được trứng của mình vào buồng tổ của Toái phong, ong ký sinh vẫn liều mạng xông vào. Sự táo bạo ấy thật khiến người ta không thể tưởng tượng nổi. Cho dù Toái phong vẫn đang cặm cụi làm việc trong buồng tổ, ong ký sinh cũng dám xông vào. Nó sẽ đẻ trứng lên trên viên thức ăn. Còn Toái phong lúc này lại dửng dưng trước hành vi của ong ký sinh, mặc cho đối phương muốn làm gì thì làm. Thái độ thây kệ ấy có lẽ do nhút nhát, cũng có thể vì ngốc nghếch, hoặc giả là một sự nhẫn nhịn đối với ong ký sinh. Thực ra, hành vi to gan ngông cuồng của ong ký sinh không phải vì bản thân nó, mà là vì đàn con cháu mai sau. Ong ký sinh sau khi vào buồng tổ của Toái phong chỉ ăn một chút thức ăn hết sức chừng mực, chứ không hề có ý làm hại Toái phong. Nó chỉ cần ăn một ít là đủ duy trì sự sống, nên lượng thức ăn trộm chẳng đáng là bao. So với hành vi của lũ trộm cắp thông thường, công sức nó bỏ ra ít hơn rất nhiều. Ong ký sinh xuống buồng tổ còn có mục đích quan trọng hơn cả việc ăn trộm, đó chính là an trí cho bầy con của mình. Khi đào bới những phần thức ăn làm từ phấn hoa, tôi phát hiện ra rất nhiều mẩu thức ăn bị cắn vụn. Bột vàng vương vãi trên nền buồng tổ, có hai ba con giòi đang uốn éo bò trườn bên trên. Lũ giòi này chính là ấu trùng của ong ký sinh. Ấu trùng của Toái phong đôi khi sống lẫn lộn cùng ấu trùng ong ký sinh, nhưng vì con của Toái phong không chịu ăn uống nên cơ thể thiếu hụt dinh dưỡng, chẳng mấy chốc đã suy kiệt mà chết. Xác của chúng sau khi chết lại trở thành thức ăn cho đàn con ong ký sinh, chỉ là một mẩu vụn li ti lẫn giữa đống thức ăn khác. Thực ra ấu trùng ong ký sinh cũng không cướp sạch thức ăn của con non Toái phong, mà chỉ ăn mất phần ngon nhất mà thôi. Trong lúc con mình gặp phải tai ương, ong mẹ Toái phong đang làm gì? Nó chỉ cần ghé đầu vào chỗ cổ hẹp của vách ngăn là có thể thấy rõ mồn một mọi chuyện đang diễn ra trong buồng tổ. Chỉ cần muốn, nó có thể bước vào buồng tổ thăm nom con bất cứ lúc nào, giết chết kẻ quấy rối hoặc tống cổ ra khỏi cửa. Ấy thế mà Toái phong mẹ lại thờ ơ dửng dưng, khiến cho ấu trùng ong ký sinh càng thêm ngang ngược ức hiếp con non của nó. So với chuyện này, hành động sau đó của Toái phong mẹ lại càng nực cười hơn. Khi thời kỳ nhộng tới gần, Toái phong mẹ sẽ bít kín buồng tổ của mình lại, kể cả những buồng tổ đã bị ong ký sinh cướp sạch trơn cũng bị đóng chặt y như thế. Cách làm này vốn dĩ cực kỳ hữu ích trong việc bảo vệ Toái phong lúc lột xác biến thái. Thế nhưng điều khiến người ta bất lực là, ngay cả khi ong ký sinh đã chui qua rồi, Toái phong vẫn cứ phong kín buồng tổ. Hành vi này thực sự đi ngược lại logic, chẳng hợp tình hợp lý chút nào. Bởi lẽ buồng tổ như vậy đã sớm bị ong ký sinh xơi tái sạch sẽ, hơn nữa lũ giòi ký sinh xảo quyệt cũng sẽ tẩu thoát trước khi cánh cửa khép lại. Dường như ấu trùng ong ký sinh có khả năng tiên liệu mà loài ruồi không có, bởi loài ruồi chẳng bao lâu sau sẽ vấp phải một chướng ngại không thể vượt qua. Về mặt này lũ ong ký sinh lại vô cùng gian xảo, chúng lo đàn con non nớt sẽ bị giam cầm sau khi buồng tổ bị đóng kín, nên đều rút lui từ trước. Dẫu cho buồng tổ có lớp tráng chống thấm rất tốt, vô cùng thích hợp cho kẻ ẩn cư, ong ký sinh cũng tuyệt đối chẳng nán lại đây thêm một giây nào, cuối cùng chúng tản ra xung quanh ngõ ngách đường hầm. Dựa vào tập tính này của nhộng ong ký sinh, khi tìm kiếm chúng, tôi không đến các buồng tổ mà lùng sục ở những khu vực bên ngoài buồng tổ. Tôi thấy chúng bám riêng rẽ trong lớp đất sét, đó chính là những căn phòng do ong ký sinh tự dựng cho mình sau khi dọn ra khỏi buồng tổ. Đợi đến khi mùa xuân gõ cửa, chúng có thể dễ dàng chui ra từ đống đất sụt lún. Ngoài nguyên nhân đã nói ở trên, còn có một lý do khác thúc đẩy ong ký sinh dọn nhà. Ong ký sinh chỉ đẻ trứng một lần trong đời; vào tháng Bảy, lứa con cháu này đang ở trạng thái nhộng, chờ đến mùa xuân năm sau mới lột xác biến thái. Thế nhưng Toái phong lại đẻ trứng lần thứ hai vào tháng Bảy, sau khi sinh nở chúng sẽ quay trở lại gò đất tụ cư để làm lụng. Buồng tổ xây dựng trước lần sinh sản đầu tiên vẫn còn nguyên vẹn, nên lần này công việc của Toái phong sẽ ít hơn và nhẹ nhàng hơn nhiều. Nó chỉ cần tân trang lại buồng tổ cũ một chút là xong. Tuy nhiên, Toái phong là loài côn trùng cực kỳ ưa sạch sẽ. Nếu đang dọn dẹp buồng tổ mà phát hiện ra nhộng của ong ký sinh thì tình huống nào sẽ xảy ra? Rõ ràng Toái phong sẽ coi lũ nhộng này như rác rưởi mà dọn sạch, nó sẽ dùng cặp hàm trên nghiền nát lũ nhộng rồi tống ra đống đất vụn bên ngoài. Như vậy, nhộng ong ký sinh sẽ phải chịu đựng khổ ải ở thế giới bên ngoài, cuối cùng chết rấp trong đám đất vụn. Tôi vô cùng tán thưởng hành vi di dời của loài ong ký sinh. Chúng thế mà lại có thể vì mưu tính lâu dài mà hy sinh lợi ích trước mắt, khiến tôi hết sức khâm phục. Nếu không rời khỏi buồng tổ vào đúng thời điểm, ắt hẳn chúng sẽ phải chết oan chết uổng. Nhưng lũ ong ký sinh khôn ngoan đã chọn cách rời đi, chúng tránh được hai mối hiểm nguy: một là bị nhốt chặt trong chiếc hộp nhỏ như loài ruồi; hai là bị cặp hàm trên của Toái phong nghiền cho nát bấy. Tháng Sáu là thời điểm thích hợp nhất để xem rốt cuộc loài ong ký sinh sẽ đi đâu về đâu. Bốn người chúng tôi đã mở một cuộc lục soát toàn diện khắp cái xóm nhỏ nơi toái phong cư ngụ. Chúng tôi dùng ngón tay bới từng vụn đất đào lên. Người thứ nhất kiểm tra xong, người phía sau lại tiếp tục rà lại, không dám lơ là nửa phần. Nơi đây có thảy hơn năm mươi cái tổ, tôi thừa biết tai họa kinh hoàng nào từng giáng xuống mảnh đất này. Thế nhưng điều khiến cả bọn thất vọng tràn trề là không tìm nổi lấy một con nhộng toái phong. Lãnh địa của chúng đã bị lũ ong ký sinh chiếm trọn. Ngược lại, hậu duệ của loài ký sinh kia lại sinh sôi nảy nở vô cùng hưng thịnh, nhộng của chúng chất đống ở khắp mọi ngóc ngách. Tôi bèn thu gom những con nhộng ấy lại để tiện quan sát tường tận quá trình trưởng thành của chúng. Nhộng ong ký sinh có hình dạng tựa như một chiếc ống nhỏ màu nâu, suốt cả năm trời chẳng hề có động tĩnh gì. Trong cái ống nhỏ chứa đựng mầm sống tiềm tàng kia, ấu trùng ban đầu dần cứng lại rồi co rút. Ngay cả cái nắng như thiêu như đốt của tháng Bảy cũng chẳng thể đánh thức được chúng. Cũng vào độ tháng Bảy này, toái phong bắt đầu sinh nở lứa thứ hai. Vừa khéo đây lại là mùa lũ ong ký sinh tạm gác công việc, mối hòa hoãn này mang lại lợi ích to lớn cho sự sinh sôi của đàn toái phong non. Bằng không, nếu lũ cướp bóc kia vẫn cứ điên cuồng cướp phá vào lúc toái phong sinh sản lứa sau, ắt hẳn loài toái phong khó thoát khỏi thảm cảnh tuyệt diệt. Khoảng lặng tạm thời của loài ký sinh đã trả mọi thứ về trật tự vốn có. Lịch trình hoạt động của toái phong và ong ký sinh phối hợp ăn ý đến nhường nào! Khi ong đào vằn còn mải lượn quanh Hoang Thạch Viên tìm kiếm mảnh đất thích hợp để đào hầm, thì lũ ong ký sinh đã bắt đầu nở rồi. Song, sự ăn khớp hoàn mỹ ấy lại đáng sợ làm sao. Đúng lúc toái phong bắt đầu hoạt động, ong ký sinh cũng đã chuẩn bị chu toàn. Một cuộc chiến cướp bóc sắp sửa mở màn. Bàn về chiến tranh, nếu nó chỉ xảy ra ở riêng một giống loài cá biệt nào đó, ắt hẳn con người chẳng việc gì phải tốn nhiều tâm tư suy ngẫm đến thế. Bởi lẽ sống chết của một con toái phong đâu can hệ gì tới nền hòa bình của toàn thế giới. Đáng tiếc thay, chiến tranh đã trở thành phương tiện sinh tồn của hầu khắp muôn loài, nó tựa như một quy luật sống còn bất biến. Dù là loài vật cấp thấp hay cấp cao cũng đều không tránh khỏi. Con người là sinh linh bậc cao nhất, địa vị ấy đáng lý phải giúp ta thoát khỏi những cuộc chiến tàn khốc, tạo ra sự khác biệt với muôn thú. Ấy thế mà miệng người lại thốt ra câu: "Làm ăn kiếm sống, chẳng qua là biến tiền của kẻ khác thành của mình." Lời lẽ ấy nào có khác chi luận điệu của con ong ký sinh: "Làm ăn kiếm sống, chẳng qua là biến mật của toái phong thành mật của ta." Chiến tranh chính là công cụ do con người tạo ra để cướp phá và giết chóc cho thêm phần thuận tiện; nó khoác lên hành vi tàn sát quy mô lớn tấm áo quang vinh tột bậc, biến việc giết người hàng loạt thành một thứ nghệ thuật. Còn nếu kẻ nào giết người với quy mô quá nhỏ, kẻ đó sẽ phải bước lên giá treo cổ. Giả sử chiến tranh chỉ tồn tại giữa con người với con người, rất có thể trong tương lai nó sẽ bị hòa bình thay thế, bởi nhân loại sở hữu trí tuệ uyên thâm và tấm lòng khoáng đạt. Khổ nỗi, ngay cả lũ sâu bọ nhỏ bé cũng xâu xé lẫn nhau, mà đáng sợ hơn cả là chúng chẳng có chút trí tuệ nào, hành vi của chúng tuyệt đối không chịu sự ràng buộc của lý trí. Xem ra chiến tranh khởi phát tự muôn loài trong cõi nhân gian, là thứ chẳng thể nào quét sạch tận gốc. Điều khiến chúng ta âu lo là tháng ngày mai sau rồi cũng sẽ giống hệt như bây giờ, mãi chìm trong vòng giết chóc bất tận. Ước mơ từng được cất cao trong nhà thờ nhỏ nơi thôn dã vào mỗi sáng Chủ nhật sẽ mãi mãi chỉ là giấc mộng viển vông, chẳng bao giờ thành hiện thực: Vinh danh Thiên Chúa trên trời, bình an dưới thế cho người thiện tâm. Chiến tranh liên miên khiến người ta không kìm được mà vẽ nên một ảo tưởng: ảo tưởng về một gã khổng lồ đang xoay vần cả vũ trụ trong lòng bàn tay. Gã là hiện thân của công lý và quyền năng, mang trong mình sức mạnh phi thường không gì cản nổi. Gã khổng lồ ấy thấu suốt mọi sự diễn ra trên mặt đất, từ chiến tranh, chém giết, phóng hỏa cho tới những chiến thắng ngang ngược phi lý... chẳng điều gì gã không hay. Ngay cả đại bác, tàu phóng lôi, thuốc nổ, xe bọc thép cùng mọi thứ cỗ máy đoạt mạng người của chúng ta, gã cũng nắm rõ như lòng bàn tay. Gã thậm chí còn biết rõ ngay giữa những sinh linh bé mọn nhất do Thượng đế tạo ra cũng đang diễn ra muôn vàn cuộc cạnh tranh tàn khốc. Nếu như hiện thân công lý đầy quyền năng ấy đặt Trái đất này dưới ngón tay cái của gã, gã sẽ làm gì? Liệu gã có nghiền nát địa cầu thành trăm mảnh? Không, gã sẽ ngập ngừng, gã sẽ không bóp nát nó. Gã chỉ tuân theo quy luật phát triển của vạn vật, để Trái đất tự sinh tự diệt. Gã sẽ tự nhủ rằng: "Niềm tin của cổ nhân chẳng phải là không có lý. Trái đất hiện giờ chỉ là một cái hạt quả đã bị sâu bọ gặm nhấm, nó còn chưa kịp trổ hoa, hãy còn là một khối phôi thô ráp. Ta tin rằng rồi sẽ có ngày một Trái đất ngập tràn trật tự và công lý xuất hiện. Trái đất hôm nay chỉ là nấc thang bước tới thế giới ngày mai mà thôi. Cứ để mặc nó thuận theo tự nhiên đi."