Chương 69: Phụ Táng Giáp

Tháng Tư, đất trời hồi sinh. Hoa vừa hé nở, liễu đâm chồi vàng non trong tiếng gió thì thầm. Một mùa dễ khiến lòng người say đắm biết bao! Thế nhưng, với một số loài vật, làn gió xuân dịu nhẹ ấy lại mang theo hiểm nguy và máu. Con thằn lằn vừa khoác lên mình bộ áo xanh màu ngọc bị lũ trẻ nghịch ngợm ném đá chết; người nông dân đang cày xuân tức giận dùng xẻng mổ bụng con chuột chũi rồi quẳng xác bên đường; một con rắn không độc bị người qua đường nhân danh "chính nghĩa" giẫm chết dưới gót giày; một trận gió mạnh hất chú chim non chưa mọc lông rơi xuống đất. Những sinh mạng ấy chẳng thể đợi đến nắng hè. Chúng hóa thành những cái xác chờ phân hủy, ai thấy cũng tránh xa. Nhưng chúng sẽ không khiến con người phiền lòng lâu, bởi một đội quân dọn xác đông đảo đang kéo đến. Kiến tới đầu tiên như đội tiên phong. Chúng hối hả lao vào, xé xác thành từng mảnh. Sau đó, những côn trùng khác lũ lượt tìm đến như đã hẹn trước: Táng Thi Giáp với đôi cánh cứng rộng sẫm màu, Bì Đố có bụng trắng phau, Hủ Diêm Trùng cánh bóng loáng chạy bằng những bước chân ngắn thoăn thoắt, rồi những con bọ cánh ngắn mình mảnh dẻ... Thật ra, chẳng có cuộc hẹn nào cả. Mùi thịt từ những cái xác đã thổi hồi kèn tập hợp, khơi dậy lòng háo hức đi tìm thức ăn của chúng. Khó mà tưởng tượng nổi dưới xác một con chuột chũi nằm bên đường mòn lại có cảnh tượng gì! Đống thịt thối rữa bốc mùi ấy thật buồn nôn, nhưng với người say mê quan sát và thí nghiệm, nó là một báu vật đặc biệt. Tôi nén cảm giác ghê sợ, nhấc cái xác bẩn thỉu dưới chân lên. Cảnh tượng trước mắt khiến tôi sững sờ! Dưới xác chuột chũi là một đám đông hỗn loạn, chen chúc. Đủ loại côn trùng lớn nhỏ, chẳng biết từ đâu kéo đến, xô đẩy nhau như đang tranh cướp chiến lợi phẩm sau trận đánh. Những con nhỏ hơn cũng hối hả đến góp vui, mong giành được một miếng từ chiếc bánh khổng lồ này. Táng Thi Giáp cuống cuồng bỏ chạy rồi co mình trong khe đất; một con Bì Đố khoác áo choàng ngắn màu nâu vàng nhạt cố sức bay đi; Hủ Diêm Trùng trong bộ áo đen bóng loáng tất tả bước những bước ngắn rời khỏi hiện trường. Nhưng mùi máu mủ đã khiến chúng mê mẩn. Chúng bay không vững, chạy chẳng xong, ngã lăn ra đất, để lộ chiếc bụng trắng tương phản hẳn với bộ áo sẫm màu. Đám côn trùng chạy ngược chạy xuôi ấy đang làm gì? Chúng đang thực thi quy luật tự nhiên: mọi sinh mệnh đều nhận lấy từ tự nhiên, rồi cuối cùng trở về với tự nhiên. Chúng khai thác cái chết để nuôi dưỡng sự sống. Chúng là hệ thống thanh lọc của tự nhiên, biến những thứ thối rữa nhơ nhớp thành nguồn sống. Chúng hăng hái xử lý cái xác, kiên nhẫn tận dụng từng khúc xương, từng sợi gân, từng chút da lông; hút cạn dần dịch trong xác cho đến khi nó khô giòn, chạm vào là kêu răng rắc. Những người dọn dẹp môi trường, những kẻ thực thi luật lệ tự nhiên ấy làm việc không ngơi nghỉ, cho tới khi mọi tàn dư của một sinh mệnh bước vào một vòng tuần hoàn sống khác. Chuột đồng, chuột chù, chuột chũi, thằn lằn, cóc — những nạn nhân của mùa cày xuân — đều trở thành bữa tiệc cho Táng Thi Giáp, Bì Đố và các loài côn trùng khác. Nhưng giữa bữa tiệc thịt xác nồng mùi thối ấy, có một vị khách ăn rất ít, ít đến lạ thường. Nó lạc lõng giữa đám thực khách đang ngấu nghiến: mình khoác bộ áo như bằng dạ màu kem, trên đôi cánh cứng vắt chiếc đai đỏ son có viền răng cưa, chót râu đeo những quả bông đỏ, toàn thân tỏa mùi xạ hương. Đó là Phụ Táng Giáp, người chăm nom đất đai nổi tiếng nhất và khỏe khoắn nhất. Nó không phải nhà nghiên cứu trong phòng giải phẫu. Dù có đôi hàm sắc như dao mổ, nó không cắt thịt từ đối tượng nghiên cứu. Nói đúng hơn, nó là người làm việc trong nhà tang lễ của tự nhiên: một kẻ đào huyệt, một người chôn xác. Bộ áo trang trọng kia là trang phục dự tang lễ, thể hiện niềm thương tiếc sinh mệnh đã khuất và sự trân trọng dành cho công việc cao quý của nó. Người chôn xác này vùi hài cốt vào một hầm đất ngay tại chỗ. Khi cái xác đã ủ chín dưới đó, nó sẽ thành của để dành cho ấu trùng. Nó chôn xác vì gia đình, vì tương lai của con cái. Trong cả quá trình, nó chỉ hút vài ngụm dịch từ xác để giữ sức. Những côn trùng khác ăn no rồi mãn nguyện rút đi, bỏ lại cái xác rỗng cho mưa gió. Còn Phụ Táng Giáp, kẻ đào huyệt có trách nhiệm với gia đình, xử lý nguyên cả cái xác và chôn nó xuống đất. Bình thường nó chậm chạp, nhưng khi đưa xác vào hầm, chân tay lại nhanh nhẹn khác thường. Chỉ trong vài giờ, cả xác một con chuột chũi khá lớn đã nằm gọn dưới đất, không còn dấu vết. Chỗ trước đó bốc mùi tử khí bỗng trống không, sạch sẽ, như thể chẳng hề có cái chết hay bữa tiệc ăn xác nào xảy ra. Điểm khác biệt duy nhất là một ụ đất phủ cát còn sót lại: tấm bia mộ của kẻ đã chết, cũng là đài ghi công của người chôn xác. Cách làm của người khâm liệm ấy đơn giản mà nhanh chóng, khiến nó nổi bật trong đội quân dọn dẹp đồng ruộng. Có người nói, khi chôn xác, Phụ Táng Giáp thể hiện khả năng suy nghĩ và suy luận gần như có lý trí. Ngay cả những cá thể xuất sắc nhất trong bộ Cánh màng, vốn giỏi thu thập mật hoa và săn mồi, cũng không có khả năng ấy. Hãy xem Lacordaire viết gì trong cuốn *Nhập môn côn trùng học* của ông! "Clairville kể rằng ông thấy một con bọ táng giáp sống về đêm muốn chôn một con chuột chết. Nhưng đất nơi xác chuột nằm quá cứng, nên nó đến một chỗ cách đó khá xa, có đất tơi hơn, để đào hang. Sau đó nó thử đưa xác chuột vào hang nhưng không thành. Nó lập tức bỏ đi, chẳng bao lâu sau quay lại cùng bốn đồng loại. Cả bọn giúp nó chuyển và chôn con chuột." Lacordaire còn nói rằng không thể phủ nhận có tư duy tham gia vào hành động ấy. Trong sách, ông viết tiếp: "Hành vi sau đây do Gleditsch thuật lại cũng có đầy đủ dấu hiệu của lý trí. Một người bạn của ông muốn hong khô một con cóc chết, bèn treo nó lên cây gậy cắm xuống đất để Phụ Táng Giáp không mang đi. Nhưng biện pháp ấy chẳng có tác dụng. Không leo lên gậy để với tới con cóc được, lũ Phụ Táng Giáp đào đất quanh chân gậy. Khi gậy đổ, chúng chôn cả gậy lẫn xác cóc." Lacordaire hết lời ca ngợi khả năng ấy của Phụ Táng Giáp. Nhưng hai câu chuyện trên có thật đến mức không thể nghi ngờ sao? Kết luận rút ra từ đó có đúng với cả họ Phụ Táng Giáp không? Nếu coi những chuyện ấy là hiện tượng phổ biến rồi suy ra loài côn trùng này có trí tuệ, hiểu được mối liên hệ giữa mục đích và phương pháp làm việc, e rằng quá võ đoán và vội vàng. Đúng là trên con đường nghiên cứu khoa học, đôi khi ta cần những ý tưởng táo bạo, cần dám đưa ra giả thuyết một cách quả quyết. Không có tinh thần ấy, có lẽ chúng ta vẫn mắc kẹt trong sai lầm cho rằng Trái Đất là trung tâm vũ trụ; có lẽ khoa học sẽ mãi không thể đến gần chân lý. Nhưng một kết luận dù táo bạo đến đâu cũng phải dựa trên suy luận và thí nghiệm vững chắc, mới có thể đứng vững trước hoài nghi và vượt qua thử thách của thời gian, lịch sử. Trước khi cho rằng côn trùng biết suy nghĩ, chính chúng ta phải suy nghĩ; trước khi thừa nhận chúng có lý trí, chính chúng ta phải giữ lý trí. Không nên vội kết luận. Kết quả thí nghiệm cần được kiểm chứng nhiều lần; một hiện tượng ngẫu nhiên không thể trở thành quy luật chung. Nhưng hỡi người đào huyệt chăm chỉ, tôi tuyệt nhiên không có ý hạ thấp danh tiếng của anh, không hề. Trái lại, sổ tay của tôi đã ghi đầy những việc làm quả cảm và cần mẫn của anh; chúng sẽ khiến danh tiếng ấy thêm rạng rỡ. Điều tôi nói ở đây chỉ xuất phát từ sự nghiêm ngặt khoa học mà một nhà tự nhiên học phải gìn giữ. Lịch sử là vị quan tòa sáng suốt nhất, cũng thận trọng nhất: không cố chấp tin vào điều gì, cũng chẳng dễ dàng chấp nhận; mọi phán quyết đều theo sự dẫn dắt của sự thật. Tôi chỉ muốn hỏi anh một câu: liệu anh có thực sự biết suy nghĩ, có mầm mống lý trí của con người như lời một số người nói không? Để tìm lời giải đáp, tôi bắt đầu một cuộc nghiên cứu lâu dài. Nhưng trước hết, tôi cần chuẩn bị một chiếc lồng và những đối tượng thí nghiệm sống trong đó. Việc tìm kiếm chúng khiến tôi khổ sở vô cùng, bởi ở vùng tôi ở, các loài Phụ Táng Giáp rất hiếm. Theo tôi biết, nơi đây chỉ có Tàn Táng Giáp. Ngay cả loài ấy ngoài đồng cũng khó gặp; những lần đi tìm bắt, tôi hầu như đều về tay không. Thành tích tốt nhất trước kia cũng chỉ là ba, bốn con. Tháng Tư, thời điểm thuận lợi nhất để thí nghiệm, lại sắp qua. Rốt cuộc tôi có bắt được Tàn Táng Giáp hay không, thật khó mà nói. Trong lúc tình thế gấp gáp thế này, tôi vẫn chưa kiếm đủ một tá đối tượng thí nghiệm. Xem ra đành phải đặt bẫy. Tôi quyết định rải thật nhiều xác chuột chũi khắp Hoang Thạch Viên. Tàn Táng Giáp có khứu giác rất nhạy, hẳn sẽ ngửi thấy mùi thịt thú theo gió lan đi mà kéo đến từ bốn phương tám hướng. Giờ tôi chỉ cần chuột chũi chết, càng nhiều càng tốt. Nhưng kiếm ở đâu? Tôi tìm đến một người làm vườn ở làng bên. Ông thường mang rau tươi đến cho tôi, mỗi tuần hai, ba lần, nên không ai thích hợp hơn để giúp tôi việc này. Vào mùa cày bừa, lũ chuột chũi đáng ghét phá tan tành hoa màu của ông. Ông ghét chúng đến cực điểm, ngày nào cũng nghĩ cách đặt bẫy, rồi xách xẻng đi khắp nơi diệt trừ. Nghe tôi khẩn khoản xin chuột chũi chết, ông vô cùng ngạc nhiên nhưng vẫn đồng ý. Có điều, ông đoán tôi muốn lấy lớp da mềm của chúng may một chiếc áo ghi lê bằng vải flannel cho ấm, để đỡ đau vì bệnh thấp khớp. Ông muốn nghĩ sao cũng được, miễn là mang xác chuột chũi đến cho tôi. Người làm vườn tốt bụng ấy nhanh chóng giữ lời. Ông gói mồi tôi cần trong lá bắp cải, mỗi lần mang đến hai, ba con. Chỉ mấy ngày sau, tôi đã có hơn ba mươi con chuột chũi. Thế là đủ thịt thú béo tốt để nhử bọ. Tôi rải chúng trên những khoảnh đất trống ở Hoang Thạch Viên, rồi chỉ còn việc chờ đợi và kiểm tra. Với người không có hứng thú, đây hẳn là một việc vừa ghê tởm vừa cực nhọc. Nhưng tôi có Tiểu Paul. Đôi mắt tinh anh và đôi tay nhanh nhẹn của cậu phụ tá nhỏ đã giúp tôi bắt những con bọ này. Chúng tôi không phải chờ lâu. Gió mang mùi thịt thú đi gọi những kẻ chôn xác đến. Chúng kéo tới từ khắp nơi, tìm đến những cái xác phơi dưới nắng đến nóng rẫy. Chẳng mấy chốc, số đối tượng thí nghiệm của tôi tăng từ bốn lên mười bốn con. Tôi chưa từng dám mơ có nhiều Tàn Táng Giáp đến thế! Kế đặt bẫy bằng mồi lần này quả là thành công. Cuối cùng đã kiếm đủ bọ, tôi mới trút được gánh nặng trong lòng. Trước khi nghiên cứu sâu hơn những con bọ trong lồng, hãy nói về điều kiện làm việc thường ngày của Phụ Táng Giáp. Nếu phải chọn một lao động xuất sắc trong đội vệ sinh đồng ruộng, hẳn nó sẽ được bầu. Nó không chỉ làm việc hiệu quả; đáng quý hơn, nó chẳng bao giờ kén chọn hay làm qua loa nhiệm vụ mà tự nhiên giao cho. Nó đón nhận từng công việc với sự tận tụy gần như cuồng nhiệt: tự nhiên giao gì, nó làm nấy. Trong số những cái xác Phụ Táng Giáp gặp phải, có con nhỏ như chuột chù, con cỡ vừa như chuột đồng, cũng có con lớn như chuột chũi. Tất cả đều lớn hơn nó nhiều lần, công sức cần để chôn chúng cũng vượt xa sức một con bọ. Vì không thể tha đi nơi khác, Phụ Táng Giáp chỉ còn cách chôn xác ngay tại chỗ. Nó không được chọn chỗ chôn, mà địa thế thì thay đổi khôn lường. Lần này may mắn, cái xác nằm trên nền cát xốp; lần sau có thể là nơi đầy sỏi cuội, đào bới vô cùng vất vả. Có khi nó phải đào trên một khoảnh đất trống; có khi giữa đám cỏ dại rễ chằng chịt. Thậm chí, một con chuột chũi vừa bị mổ bụng còn có thể bị người nông dân tiện tay hất xẻng ném lên bụi gai, mắc cách mặt đất vài phân. Những con Phụ Táng Giáp tất bật ấy chẳng bao giờ đoán được lần tới mình sẽ phải làm việc ở đâu. Địa thế biến đổi kéo theo đủ thứ trở ngại. Nếu chỉ biết dùng một cách để đối phó với mọi khó khăn bất ngờ, Phụ Táng Giáp đã chẳng thể là một kẻ đào huyệt thạo việc. Nó phải tùy cơ ứng biến, lựa chọn cách làm trong phạm vi khả năng nhận biết ít ỏi của mình. Dọn sạch, cưa đứt, phá vỡ, lay chuyển, nâng lên, dời đi: đó đều là sở trường của Phụ Táng Giáp. Thiếu những tài ấy, nó chỉ còn là một con bọ bất lực, lờ đờ. Đến đây, hẳn mọi người đã thấy sẽ võ đoán và hấp tấp đến mức nào nếu chỉ dựa vào một hiện tượng tình cờ để kết luận. Trong công việc của Phụ Táng Giáp, chúng ta có lý do tin rằng có những hành động do bản năng chi phối. Nhưng côn trùng có khả năng phán đoán và tính toán những hành động ấy không? Muốn trả lời, chúng ta phải hiểu trọn quá trình làm việc của Phụ Táng Giáp, phải tìm thêm tư liệu và bằng chứng. Tôi đưa Phụ Táng Giáp vào một chiếc chậu đất có chụp lồng kim loại hình chuông. Để đón những vị khách mới, tôi đổ đầy cát tươi vào chậu, nén chặt đến tận miệng. Tôi đặt lồng trong một căn phòng kính đóng kín để thí nghiệm khỏi bị lũ mèo tham ăn, đánh hơi thấy mùi thịt, đến quấy phá. Vậy là mọi thứ đã sẵn sàng! Trước tiên, hãy nói đến thức ăn của Phụ Táng Giáp. Về khoản này, nó chẳng kén chọn chút nào: xác gì bốc mùi thối rữa, nó cũng vui vẻ nhận lấy. Không có loại này thì loại khác cũng được. Động vật lưỡng cư hay bò sát đều tốt; loài có lông vũ hay lông mao cũng vậy. Nó tận tâm xử lý mọi cái xác gặp được, chôn tất cả xuống hầm chứa với cùng một sự chu đáo, thậm chí sẵn lòng đón nhận những thứ mới lạ chưa từng thấy. Có lần, tôi thả vào lồng một con cá màu đỏ. Đó là một con cá vàng Trung Quốc, thứ Phụ Táng Giáp chưa từng gặp. Vậy mà những kẻ đào huyệt cởi mở ấy nhanh chóng nhận ra đây là món ngon, rồi chôn nó hệt như chôn chuột chũi. Xương sườn bò và sườn cừu, khi thối rữa bốc mùi, cũng thành món mới trong thực đơn và nhanh chóng được đưa xuống hầm. Tóm lại, Phụ Táng Giáp không từ chối bất kỳ xác chết nào. Giờ hãy xem Phụ Táng Giáp làm việc ra sao! Một con chuột chũi chết nằm giữa Hoang Thạch Viên. Tôi đã chọn cho những kẻ đào huyệt một nơi đất xốp, dễ đào. Bốn con Phụ Táng Giáp, một cái ba đực, đã có mặt. Chúng chui xuống dưới xác chuột chũi, ra sức lay. Cái xác lắc lư như sống lại; ai không biết chuyện mà trông thấy hẳn sẽ giật mình. Một lúc lâu sau, một thợ đào bò ra từ dưới xác chuột chũi. Hầu như lần nào đó cũng là cùng một con đực. Nó đi vòng quanh cái xác, quan sát kỹ thứ mình sắp chôn, rồi vội vã chui xuống dưới. Lát sau nó lại bò lên xem xét tình hình mới, rồi lại chui xuống. Kế đó, xác chuột chũi lắc lư không ngừng, như bị ma nhập. Cùng lúc, cát xung quanh bị nén thành một vòng đệm. Đất dưới bụng chuột chũi đã bị đào rỗng, không còn gì nâng đỡ; dưới sức lay của bốn kẻ đào huyệt và sức nặng của chính nó, cái xác lún xuống đất. Lúc này, cả bốn kẻ đào huyệt vẫn ở dưới đất, khuất khỏi tầm mắt. Chúng không nghỉ mà tiếp tục đẩy lớp cát nén thành vòng quanh miệng hố. Cát nhanh chóng trôi xuống, vùi kín cái xác. Nó như sa vào đầm lầy, dần dần bị nuốt chửng. Trong lớp cát ta không nhìn thấy, nó sẽ tiếp tục chìm xuống cho đến khi những kẻ chôn xác thấy độ sâu đã đủ. Chúng vừa đào vừa lay, vừa kéo cái xác. Hố càng sâu, cát càng dễ rung chuyển rồi sụp xuống lấp lại, ngay cả khi cả bốn con đã ngừng lay. Phương pháp và công cụ của Phụ Táng Giáp đều rất đơn giản. Đầu chân nó có những lưỡi xẻng sắc bén, giúp đào huyệt nhanh chóng; tấm lưng khỏe có thể làm cát rung nhẹ. Chừng ấy công cụ là đủ. Nhưng nó còn cần một kỹ năng không thể thiếu: thường xuyên lay cái xác mình định chôn. Việc ấy giúp ép cái xác gọn lại, giảm sức cản khi nó chìm xuống. Đây là yêu cầu cơ bản đối với Phụ Táng Giáp, và có vai trò rất quan trọng trong công việc của nó. Chúng ta sẽ sớm thấy rõ điều này. Xác chuột chũi tuy đã nằm dưới đất, nhưng đó mới chỉ là màn mở đầu. Bốn kẻ chôn xác vẫn đang làm việc bên dưới, giống như những gì chúng ta vừa chứng kiến. Hãy quay lại sau hai, ba ngày nữa. Đúng hẹn, tôi và cậu phụ tá đắc lực Tiểu Paul đến kiểm tra hố chôn chung. Cảnh tượng trước mắt khiến chúng tôi sửng sốt! Con chuột chũi đã biến mất. Thay vào đó là một vật trông phát ghê: hình bầu dục, xanh lét, bốc mùi, co quắp như một dải mỡ lợn mốc. Lông nó đã bị nhổ sạch, trụi lủi đến mức khiến người ta nhớ tới con gia cầm vừa qua tay một bà nội trợ. Hẳn nó đã được xử lý rất công phu mới có thể từ một cái xác chuột chũi to lớn, đầy lông biến thành khối cô đặc trần trụi này. Giờ đây, khối ấy nằm trong một căn hầm rộng rãi, chắc chắn; nó chưa bị động tới, cũng chưa bị cắt xẻ. Đây là của để dành cho con cái, không phải thức ăn của bố mẹ. Trong lúc chuẩn bị phần ấy, bố mẹ chỉ hút vài ngụm dịch rỉ ra từ cái xác để lấy sức. Bên xác chuột chũi chỉ còn hai con Phụ Táng Giáp, một đực một cái. Đôi vợ chồng ấy ở lại trông coi và xử lý cái xác. Hai con đực kia đâu rồi? Tôi thấy chúng đã lên đến nóc hầm, nằm nghỉ gần mặt đất. Điều tôi chứng kiến không phải chuyện ngẫu nhiên hay cá biệt. Nhiều lần tôi quan sát thấy cả nhóm Phụ Táng Giáp hợp sức đưa xác xuống hầm; khi mọi việc xong xuôi, chỉ một đôi vợ chồng ở lại, còn những con khác bò lên mặt đất. Phần lớn những kẻ rời đi là con đực, con nào cũng thạo việc và hăng hái. Lúc làm, chúng nhiệt tình bao nhiêu thì lúc giúp đôi vợ chồng chôn xong con mồi rồi lặng lẽ rời đi, chúng lại im ắng bấy nhiêu. Đúng vậy, ở đây chúng ta đang nhìn thấy những người cha. Trước đó, chúng ta đã biết phần lớn các ông bố trong thế giới côn trùng đều chẳng làm gì nên hồn. Qua đêm tân hôn, chúng lập tức lạnh nhạt, bỏ mặc vợ mới cưới, chẳng màng đến số phận những đứa con còn chưa ra đời. Nhưng những người cha trước mắt lại là tấm gương đáng noi theo. Trong loài Phụ Táng Giáp, con đực nào cũng làm việc tận sức, dù cho gia đình mình hay giúp kẻ khác. Hễ một đôi vợ chồng không kham nổi công việc, những kẻ giúp đỡ nhiệt tình ấy lại lần theo mùi con mồi mà đến. Chúng cùng chủ nhân đào hố, lay xác, dò xét, lấp đất cho tới khi xong việc. Khi đôi vợ chồng mừng vì đã đưa được con mồi vào kho, chúng lặng lẽ rời đi. Đến nay, tôi đã tìm thấy hai người cha hết lòng dành dụm của cải cho con: Tái Tây Khương Lang, kẻ đẩy phân, và Phụ Táng Giáp, kẻ đào huyệt. Tôi sẽ ghi nhớ những người cha đáng kính ấy. Sự lớn lên và biến thái của ấu trùng Phụ Táng Giáp chỉ là chuyện thứ yếu, lại đã được nhiều người biết đến. Với đề tài khá khô khan này, tôi xin nói ngắn gọn. Khoảng cuối tháng Năm, tôi đào lên một con chuột nhà nâu mà Phụ Táng Giáp đã chôn được nửa tháng. Qua tay những kẻ lo việc mai táng, cái xác ghê rợn ấy giờ đã thành một đống nhão nhoét màu nâu. Trên đó có mười lăm ấu trùng, phần lớn sắp trưởng thành. Từ lúc con chuột được chôn đến nay, nhiều lắm cũng chỉ hai tuần, vậy mà ấu trùng Phụ Táng Giáp đã gần đến kỳ biến thái. Chúng lớn nhanh đến kinh ngạc. Xem ra, thứ thối rữa hôi hám dưới hầm, đủ khiến con người lợm giọng, lại nuôi lớn những kẻ mai táng tương lai rất tốt. Trong hốc còn có vài con trưởng thành, hẳn là cha mẹ của lũ ấu trùng. Đẻ trứng xong, thức ăn cũng đã chuẩn bị đầy đủ, chúng chẳng còn việc gì làm, cứ thảnh thơi ở bên con. Ấu trùng Phụ Táng Giáp mang những đặc điểm thường thấy ở loài sống trong bóng tối: thân trắng, trần trụi, không có mắt. Hình dáng nó hơi giống cua, thân thuôn nhọn như mũi giáo; đôi hàm lớn màu đen khỏe khoắn là công cụ thiên nhiên ban cho để làm công việc dọn sạch môi trường. Mặt dưới bụng có một mảnh giáp hẹp màu nâu đỏ, gắn bốn gai cứng làm điểm tựa khi ấu trùng rời ngăn nhỏ nơi mình chào đời và tụt xuống đất. Chân nó rất ngắn nhưng khi lao về phía con mồi thì nhanh nhẹn vô cùng; các tấm giáp trên đốt ngực rộng, không có gai. Lúc này, những con Phụ Táng Giáp trưởng thành ở cùng ấu trùng trong xác chuột nhà nâu. Tôi còn nhớ hồi tháng Tư, khi chúng ở dưới những xác chuột đầu tiên, thân mình sạch sẽ, sáng bóng. Còn giờ đây, tháng Bảy sắp đến, chúng phủ đầy ký sinh trùng, xấu xí đến phát tởm. Lũ ký sinh ấy hành hạ những kẻ đào huyệt: chúng chui vào các khớp, bám dày từng mảng, khoác lên mình Phụ Táng Giáp một tấm áo gớm ghiếc. Tôi nhận ra đó là loài ve mạt. Những sinh vật thuộc lớp hình nhện này gây không ít tai hại; chúng thường làm bẩn cả sắc tím thạch anh tuyệt đẹp trên bụng bọ hung. Tôi thử dùng đầu cọ quét chúng khỏi mình những con Phụ Táng Giáp tội nghiệp. Rơi xuống rồi, thân chúng hơi méo đi, nhưng lại bò lên vật chủ, nhất quyết không rời. Những kẻ dọn sạch môi trường, những người đào huyệt chăm chỉ ấy làm công việc có ích, nhiệt tình giúp đỡ đồng loại và vất vả vì gia đình. Vậy mà giờ chúng phải chịu lũ sâu hại này giày vò! Trong lồng của tôi, một chuyện lạ khác cũng xảy ra. Đến giữa tháng Sáu, Phụ Táng Giáp đã tích trữ đủ của cải, không còn thấy bóng chúng tất bật chôn xác nữa. Đôi khi một kẻ đào huyệt ra khỏi hầm đi dạo, dáng vẻ uể oải. Những xác chuột và chim sẻ tôi đưa thêm vào sau đó, chúng chẳng buồn để mắt tới, cũng không đụng vào. Lạ hơn nữa, rất nhiều con Phụ Táng Giáp bò từ hầm lên mặt đất, đa phần mang thương tích nặng: con mất một chân trước, con cụt một chân sau. Tôi thấy một con bị thương lê bước khó nhọc trên nền đất đầy bụi, chân đi tập tễnh. Áo quần tả tơi, khắp mình đầy rận, nó chẳng khác nào một lão ăn mày tàn tật. Bấy giờ, một con cùng loài bước tới nhanh nhẹn. Chẳng cần biết phải trái, nó giáng đòn chí mạng xuống kẻ đáng thương, rồi mổ bụng ăn sạch ruột gan. Mười ba con Phụ Táng Giáp còn lại cũng chết thảm dưới tay đồng loại: nhẹ thì vài đốt chân bị cắt mất, nặng thì mất mạng ngay và trở thành bữa ăn. Thật khó tin những kẻ đang ăn thịt lẫn nhau trước mắt tôi lại chính là loài côn trùng mới hai, ba tháng trước còn giúp bạn không đòi báo đáp. Xã hội loài người cũng có chuyện tương tự, chẳng hạn ở người Massagetae. Dân tộc ấy cho rằng kết liễu mạng sống cha mẹ khi họ đã tóc bạc là một hành động hiếu thảo, giúp họ thoát khỏi những khổ sở của tuổi già. Phụ Táng Giáp cũng có tập tục man rợ từ thời xa xưa ấy. Chúng đã già yếu, ngày sống chẳng còn bao nhiêu, vậy kéo dài quãng đời hấp hối xấu xí, nhơ nhớp ấy để làm gì? Thế là cuối cùng, chúng vùng lên tiêu diệt lẫn nhau. Tôi còn muốn nói thêm rằng việc Phụ Táng Giáp ăn thịt đồng loại hoàn toàn không phải vì thiếu thức ăn. Nhờ tôi cung cấp rộng rãi, kho dưới đất của chúng chất đầy thức ăn; sang tháng Bảy, trên mặt đất vẫn còn những xác thú chúng lười xử lý. Với chúng, không có lý do nào khác: tàn sát lẫn nhau chỉ là cách bộc lộ nỗi chán ghét cảnh sống lay lắt và trút ra sự cùng cực khi sức sống cạn dần. Dường như chỉ có thế mới giải thoát hẳn cho tuổi già bất lực của chúng. Cơn hung bạo bùng phát lúc cuối đời cũng có ở những loài côn trùng khác. Bích ong khi còn trẻ rất hiền hòa, nhưng đến lúc buồng trứng sắp ngừng hoạt động, nó trở nên điên cuồng, phá phách khắp nơi. Nó làm vương vãi mật đã bám bụi trong tổ, đập vỡ trứng rồi ăn; nó phá tổ ong khác, thậm chí đập nát cả tổ mình. Những đôi dế sau khi sinh con thì lao vào một cuộc chiến trong nhà không sao ngăn nổi, dùng những lưỡi dao trên thân rạch bụng nhau không chút do dự. Muỗm cái ăn dần từng chiếc chân của con đực đã tàn tật. Bọ ngựa sau khi giao phối thì tàn nhẫn nuốt chửng bạn tình. Nhiệm vụ sinh con đẻ cái đã xong, những ngày còn lại chỉ toàn giằng co và khổ sở; khi ấy, côn trùng thường chọn phá hoại, bạo lực và giết chóc. Thôi, đừng nói những chuyện thê thảm ấy nữa. Hãy trở lại với ấu trùng Phụ Táng Giáp. Khi thân vừa bắt đầu cứng cáp, nó rời căn hầm nơi mình ra đời và lên gần mặt đất. Dùng chân cùng tấm giáp cứng trên lưng đẩy đất xung quanh ra phía sau, nó chuẩn bị cho mình một buồng nhộng để biến thái. Rồi nó bước vào thời kỳ nhộng, nửa ngủ nửa thức. Nó nằm bất động như đã chết; nhưng chỉ cần có chút động tĩnh, sức sống lại trở về, và nó xoay quanh trục thân mình. Phụ Táng Giáp phải trưởng thành trong mùa hè. Cũng như côn trùng ăn phân, nó chỉ có vài ngày vui vẻ không phải tất bật vì gia đình. Rồi mùa đông lạnh giá kéo đến, nó ẩn mình dưới đất; đợi xuân về, nó lại trở ra dưới ánh mặt trời.