Chương 71: Bọ chân chạy đen giả chết

Ta có thể dễ dàng khiến Hắc Bộ Giáp chuyển từ trạng thái tràn đầy sức sống sang ủ rũ rã rời. Cách của ta là kẹp nó giữa hai ngón tay rồi xoay tròn không dứt; hoặc nhấc bổng nó lên không trung — dĩ nhiên không được quá cao — rồi thả cho nó rơi tự do xuống mặt bàn, cứ thế lặp lại chừng hai ba lần. Do cơ thể liên tục phải chịu chấn động, chẳng mấy chốc nó sẽ lật ngửa bụng lên trời, nằm tê liệt trên bàn. Hắc Bộ Giáp ra vẻ như đã chết hẳn: hai râu bắt chéo hình chữ thập, các chân co quắp áp sát vào bụng, còn cặp càng sắc bén như kìm cũng ngoác cả ra. Con bọ nhỏ này chính là đối tượng đầu tiên ta chọn để khám phá hiện tượng giả chết ở côn trùng, đồng thời cũng là một kẻ phanh thây tàn bạo đầy gan dạ. Suốt quá trình thí nghiệm, ta luôn dùng đồng hồ để bấm giờ, bởi mỗi lần côn trùng giả chết thường kéo dài khá lâu, lòng kiên nhẫn đối với những người quan sát như ta là điều tối quan trọng. Mỗi lần chúng giả chết, thời gian duy trì lại khác nhau, thậm chí ngay trong cùng một ngày hay cùng một điều kiện thời tiết cũng không cố định. Việc duy nhất ta có thể làm là ghi chép lại kết quả quan sát, bởi lẽ ta cũng chưa tường tận nguyên do đằng sau. Có lẽ nó chịu ảnh hưởng từ các yếu tố bên ngoài, hoặc giả bắt nguồn từ chính suy nghĩ bên trong con bọ nhỏ. Màn giả chết của Hắc Bộ Giáp quả thực khiến người ta kinh ngạc. Dù là râu dài, xúc biện hay các đốt chân, khắp toàn thân nó chẳng lộ ra lấy một tia cử động. Ta tính toán được thời gian duy trì trạng thái chết giả trung bình của Hắc Bộ Giáp là hai mươi phút. Đôi khi nó giữ nguyên bộ dạng không chút sinh khí này tới năm mươi phút, thậm chí có lúc vượt quá một tiếng đồng hồ. Trong lúc Hắc Bộ Giáp giả chết, lũ ruồi là kẻ quấy rối đáng ghét nhất đối với hành vi của nó. Nếu muốn toàn bộ quá trình thí nghiệm không bị kinh động, đồng thời muốn Hắc Bộ Giáp kéo dài thời gian giả chết tới mức khó tin, ta cần phải úp một chiếc chuông thủy tinh lên người con bọ nhỏ. Cuối cùng, râu và xúc biện của Hắc Bộ Giáp cũng bắt đầu động đậy, thời khắc hồi sinh đã tới. Sau khi đốt bàn chân trước khẽ run lên, các chân của nó cũng bắt đầu khua khoắng trong không trung. Hắc Bộ Giáp lấy lưng và đầu làm điểm tựa chống đỡ cơ thể, ra sức giãy giụa lật mình lại rồi co giò tháo chạy thục mạng. Ta lại tiếp tục tiến hành một đợt thử nghiệm giả chết nữa, và con bọ nhỏ lại một lần nữa phơi bụng nằm bất động trên mặt bàn. Cứ như thế, ta liên tiếp làm thí nghiệm năm lần với con Hắc Bộ Giáp này. Cứ mỗi lần sau, thời gian nó nằm giả chết lại kéo dài hơn lần trước, có lẽ là để bào mòn sự kiên nhẫn và thể lực của kẻ làm thí nghiệm. Bởi chỉ khi vắt kiệt sức lực của kẻ địch mạnh hơn mình, Hắc Bộ Giáp mới có thể trốn thoát thành công. Theo dõi cho thấy, từ lần giả chết đầu tiên đến lần thứ năm, thời gian duy trì lần lượt là mười bảy phút, hai mươi phút, hai mươi lăm phút, ba mươi phút và năm mươi phút. Rõ ràng, thời gian nó giả chết ngày một dài hơn. Do những quan sát và nghiên cứu về côn trùng vẫn còn rất hạn chế, nên ta chưa thể xác định chính xác vì sao loài bọ này lại kéo dài thời gian chết giả qua từng lần. Có lẽ là để đối kháng với kẻ thù, hoặc cũng có thể vì lý do nào khác. Phải chăng đợi tới khi sức lực của ta cạn kiệt, lòng kiên nhẫn của chính Hắc Bộ Giáp cũng tiêu tan. Khi ấy Hắc Bộ Giáp sẽ hoàn toàn lúng túng mất phương hướng, vừa giả chết xong liền lập tức sống lại ngay, nhưng hễ ngoại cảnh khẽ va chạm vào là nó lại chết ngất đi tức khắc. Có lẽ chính nó cũng nhận ra mưu mẹo giả chết để tẩu thoát này chẳng còn tác dụng nữa. Ta nghĩ hay là do mặt bàn quá cứng, khiến Hắc Bộ Giáp không còn tự tin vào bản lĩnh đào bới vốn là sở trường của mình, bởi vậy mới mong dùng cách giả chết để tìm đường thoát thân? Liệu có đúng như thế không? Tiếp theo, ta đổi một phương thức thí nghiệm khác. Ta đặt con bọ nhỏ lên nhiều bề mặt chất liệu khác ngoài mặt bàn: thủy tinh, gỗ, đất mùn và cả cát son. Thế nhưng điều bất ngờ là, bất kể đặt trên chất liệu nào, Hắc Bộ Giáp vẫn cứ vờ chết theo cách cũ. Ngay cả khi nằm giữa đống cát, con bọ nhỏ này cũng chẳng buồn dùng những chiếc chân linh hoạt của mình để đào bới xuống dưới. Xem ra hành vi giả chết của Hắc Bộ Giáp chẳng liên quan gì đến chất liệu của vật mà nó bám vào, chúng ta đành chuyển sang một phỏng đoán và thí nghiệm khác. Ta chăm chú nhìn Hắc Bộ Giáp trên bàn, gã này cũng trừng trừng mắt nhìn lại ta qua cặp râu che khuất. Chẳng biết nó nhìn kẻ khổng lồ như ta bằng con mắt thế nào đây? Thôi thì hãy quay lại chuyện chính. Có lẽ nó đã coi ta là kẻ thù, vì sợ bị ta hãm hại nên chỉ cần ta còn đứng cạnh, nó sẽ không dám nhúc nhích. Dù có muốn cựa quậy, cũng phải đợi đến khi ta cạn kiệt kiên nhẫn mới có thể xảy ra. Vậy nếu ta đứng lùi ra xa thì sao? Liệu nó có nhận thấy xung quanh không còn hiểm nguy mà bật dậy chạy trốn thật nhanh không? Vừa phỏng đoán, ta vừa lùi xa khỏi mặt bàn chừng mươi bước chân, đi sang một góc khác của gian đại sảnh rồi nấp đi. Để giữ im lặng tuyệt đối, ta đứng nép trong góc không hề động đậy. Gã kia đã lật mình lại chưa? Ta khẽ thò đầu ngó về phía mặt bàn. Đáng tiếc thay, Hắc Bộ Giáp vẫn duy trì trạng thái giả chết, im lìm y như lúc ta chưa rời đi. Phải chăng nó vẫn cảm nhận được sự hiện diện của ta? Thế là ta tiến thêm một bước trong thí nghiệm: ta lấy chiếc chuông thủy tinh vừa nãy dùng để ngăn ruồi quấy rầy úp lại lên người Hắc Bộ Giáp. Nghĩ bụng con bọ nhỏ lần này sẽ chẳng còn gì phải lo lắng nữa, ta liền rời đại sảnh bước ra mảnh vườn nhỏ. Cửa lớn và cửa sổ trong phòng đều đóng kín mít, không một tiếng động nào có thể làm phiền gã kia, đại sảnh yên ắng vô cùng. Thế nhưng, kết quả tiếp theo lại khiến ta có cái nhìn mới về vấn đề này. Sau khi ở ngoài vườn gần bốn mươi phút, ta quay lại đại sảnh xem động tĩnh của Hắc Bộ Giáp. Nó vẫn nằm ngửa bất động trên bàn như cũ. Ta lặp đi lặp lại thí nghiệm này mấy lần, kết quả thu được đều giống nhau. Xem ra thói giả chết của Hắc Bộ Giáp chẳng hề liên quan đến mối đe dọa từ bên ngoài, bởi môi trường ta vừa thiết lập cho nó vốn dĩ chẳng còn chút nguy hiểm nào nữa. Về nguyên do khiến nó phải giả chết, ta đành tìm một lối giải thích khác. Hắc Bộ Giáp vốn nổi tiếng hiếu chiến, mình khoác giáp sắt, so với các loài côn trùng khác thì mạnh mẽ và an toàn hơn nhiều. Trên lãnh địa của Hắc Bộ Giáp — bãi cát ven biển — không một loài côn trùng nào có thể tạo thành mối đe dọa cho nó. Ngay cả những loài to khỏe như Bì Mạch Lý Trùng hay bọ hung cũng thuộc dạng hiền lành, chúng chỉ đóng vai trò làm mồi ngon đưa vào hang cho Hắc Bộ Giáp chứ chưa từng tấn công nó. Trái lại, Hắc Bộ Giáp lại thường xuyên ra tay tấn công bọ hung và Bì Mạch Lý Trùng, thậm chí có lúc còn giết chết chúng hết sức tàn nhẫn. Ta hiểu những sinh vật yếu thế khi gặp hiểm nguy luôn phải dùng đến một hai ngón đòn trốn chạy, bởi sức lực bản thân chẳng thể nào địch nổi đối thủ hùng mạnh. Thế nhưng Hắc Bộ Giáp đâu phải kẻ yếu, vậy rốt cuộc vì sao nó lại dùng biện pháp phòng ngự như giả chết? Dù chỉ là một chút động tĩnh nhỏ bên ngoài cũng đủ khiến chúng lập tức nhát gan rụt rè. Ta ngày càng cảm thấy khó hiểu. Liệu có phải nó sợ bị chim chóc tấn công không? Giả sử chim chóc thực sự coi Hắc Bộ Giáp là con mồi, thì chất dịch cay nồng tiết ra khắp cơ thể nó cũng đủ tạo thành mối nguy hại cho loài chim. Hơn nữa vào ban ngày, Hắc Bộ Giáp thường cuộn tròn thân mình, ẩn náu tận sâu dưới đáy hang, đợi đến khi trời tối mịt mới mò ra hoạt động. Rõ ràng khi chúng hoạt động về đêm, chim chóc căn bản chẳng thể nhìn thấy, vậy làm sao săn bắt được chúng? Xem ra, suy đoán Hắc Bộ Giáp giả chết vì sợ chim chóc tấn công cũng không đứng vững. Loài Hắc Bộ Giáp mà chúng ta đang bàn tới đây chính là Đại Đầu Hắc Bộ Giáp, so với Quang Hoạt Hắc Bộ Giáp, chúng hiển nhiên là những kẻ mạnh to con hơn hẳn. Quang Hoạt Hắc Bộ Giáp cũng sống trên bãi biển, nhưng tầm vóc thua xa Đại Đầu Hắc Bộ Giáp, dẫu rằng tướng mạo, lớp áo giáp bên ngoài hay tập tính của chúng đều gần như tương tự. Kỳ lạ ở chỗ, dẫu Quang Hoạt Hắc Bộ Giáp thua kém về kích thước, thế nhưng chúng tuyệt nhiên không bao giờ giả chết. Khi bị quấy nhiễu đôi chút, chúng cũng sẽ ngửa bụng nằm lăn ra, nhưng lập tức lật mình lại chạy trốn ngay, khoảng cách giữa lúc ngã xuống và lật người chỉ vỏn vẹn vài giây. Duy nhất có một lần ngoại lệ, ấy là do ta quá đỗi kiên nhẫn nên con Quang Hoạt Hắc Bộ Giáp mới nằm im dưới đất chừng mười lăm phút. Rõ ràng ưu thế của Đại Đầu Hắc Bộ Giáp vượt trội hơn Quang Hoạt Hắc Bộ Giáp rất nhiều, vậy mà kẻ trước hễ thấy chút gió thổi cỏ lay là lập tức lăn ra giả chết. Theo lẽ thường, kẻ mạnh hiếm khi dùng đến trò bịp này, thế nhưng sự thật lại hoàn toàn trái ngược. Để làm sáng tỏ điều kỳ diệu ẩn giấu bên trong, ta vắt óc suy nghĩ, cố tìm ra một kẻ gọi là kẻ thù của Hắc Bộ Giáp, một giống loài có thể gây ra mối đe dọa cho chúng. Cuối cùng, ta chọn ruồi. Trước đó ta cũng đã nhắc tới, trong quá trình làm thí nghiệm với Hắc Bộ Giáp, loài ruồi là phiền toái nhất, bởi chúng thường xuyên can thiệp vào diễn biến bình thường của cuộc thử nghiệm. Để ngăn chặn sự quấy nhiễu đó, người làm thí nghiệm đành phải dùng chuông thủy tinh úp con bọ lại. Nhưng lần này ta sẽ không dùng chuông nữa, ta muốn để lũ ruồi tha hồ quấy phá Hắc Bộ Giáp. Ruồi bắt đầu khẽ chạm vào Hắc Bộ Giáp, bấy giờ Hắc Bộ Giáp như phải luồng điện nhẹ giật qua, các đốt chân bắt đầu run rẩy. Phản ứng của Hắc Bộ Giáp cũng chỉ có thế, nếu ruồi chỉ khẽ chạm vào nó một hai lần. Nhưng nếu lũ ruồi cứ tiếp tục lượn lờ quanh mình, thậm chí đậu thật lâu quanh miệng dính đầy dịch thức ăn và bọt mép của Hắc Bộ Giáp, thì nó sẽ lập tức lật mình tháo chạy. Đối với Hắc Bộ Giáp, có lẽ ruồi chỉ là một giống bọ nhỏ bé đáng khinh, căn bản chẳng đáng để nó phải dùng mưu mẹo trước kẻ yếu nhường này. Thấy nguy hiểm thực sự không tồn tại, Hắc Bộ Giáp liền thôi không giả chết nữa. Trong tình huống này, tôi đành phải đi tìm một loài côn trùng khác có tính đe dọa hơn. Vừa khéo chỗ tôi có một con xén tóc, nó sở hữu cặp hàm trên và những chiếc vuốt hết sức khỏe mạnh. Tôi biết rất rõ xén tóc thuộc loài côn trùng râu dài, nhóm côn trùng này nhìn chung không hiếu chiến, chúng là những sứ giả gìn giữ hòa bình. Thế nhưng với Bộ Giáp đen thì lại khác, bởi nó chưa từng thấy loài bọ này bao giờ, hoàn toàn không hiểu tập tính của xén tóc, môi trường sống của đôi bên cũng khác biệt một trời một vực. Có lẽ khi thấy một gã khổng lồ bỗng nhiên xuất hiện trước mắt, Bộ Giáp đen sẽ sợ chết khiếp. Khi xén tóc đặt vuốt lên mình Bộ Giáp đen, con bọ vốn đang nằm yên lập tức run rẩy. Khi hành vi này của xén tóc kéo dài càng lâu, Bộ Giáp đen không thèm giả chết nữa, nó nhanh chóng lật người bỏ chạy. Có lẽ Bộ Giáp đen cho rằng đây là mối đe dọa thực sự, lại chưa từng nếm trải mối đe dọa kiểu này bao giờ, nên so với giả chết thì chuồn là thượng sách. Hiện tượng này cũng hệt như phản ứng lúc bị đám côn trùng hai cánh chọc cho ngứa ngáy, chẳng có gì lạ. Khi Bộ Giáp đen nằm bất động trên bàn, tôi bắt đầu một thí nghiệm khác. Tôi dùng một vật cứng gõ nhẹ vào phần dưới chân bàn, lực gõ rất khẽ, vì lực gõ quá mạnh có thể phá vỡ trạng thái tĩnh lặng của con bọ. Tôi chỉ muốn tạo ra chấn động bên trong chiếc bàn đang đỡ Bộ Giáp đen, dùng phương thức gián tiếp này để tác động lên nó. Thí nghiệm cho thấy, mỗi lần tôi dùng vật cứng gõ vào chân bàn một cái, đốt bàn chân của Bộ Giáp đen lại hơi run rẩy, thậm chí còn co lại một chút. Thí nghiệm cuối cùng về hiện tượng giả chết của Bộ Giáp đen có liên quan đến cường độ ánh sáng. Những thí nghiệm trước đây chúng tôi tiến hành đều ở trong phòng, ánh sáng vừa phải. Bây giờ tôi chuyển chiếc bàn có Bộ Giáp đen nằm sang cạnh cửa sổ, nơi có ánh sáng rất mạnh. Chỉ thấy dưới ánh sáng chói chang, Bộ Giáp đen chẳng hề do dự lật người lại, sau đó co giò tẩu thoát. Thử qua ngần ấy thí nghiệm, chúng tôi cũng chỉ hiểu được một nửa về trò giả chết của Bộ Giáp đen. Ruồi trêu chọc, xén tóc quấy rầy, gõ gián tiếp qua bàn hay ánh sáng mạnh chiếu rọi, phản ứng của Bộ Giáp đen khi bị đe dọa đều là giả chết. Nhưng nếu mối đe dọa kéo dài quá lâu, tức là nếu sự trêu chọc từ bên ngoài cứ tiếp diễn không dứt, Bộ Giáp đen sẽ chẳng chần chừ mà co cẳng chạy biến, lúc ấy nó tuyệt đối không cho rằng giả chết có tác dụng hơn bỏ chạy. Nhiều thí nghiệm đã chứng minh cho chúng tôi thấy, Bộ Giáp đen vốn không biết giở mưu mô quỷ quyệt gì cả, việc nó giả chết hoàn toàn là hiện tượng tự nhiên, tức là một cảm giác tê dại sinh ra trong cơ thể khi bị ngoại giới chạm vào, sau đó liền ngất lịm đi. Do hệ thần kinh của Bộ Giáp đen vô cùng mỏng manh, nên chỉ một va chạm nhỏ nhất cũng khiến nó hôn mê, rồi lại một va chạm khẽ khàng khác lại có thể đánh thức nó. Ánh sáng chính là một ví dụ vô cùng điển hình. Về khoản giả chết, loài có thể đọ sức với Bộ Giáp đen là một con bọ mang tên Cát Đinh, tên khoa học la-tinh là Capnodis tenebrionis. Cát Đinh phủ phấn trắng thường đùa giỡn trên cây mơ, cây mận gai và cây sơn tra. Giống như Bộ Giáp đen nhưng còn hơn thế, khi giả chết, Cát Đinh sẽ hạ thấp râu, co quắp các vuốt lại, tư thế bất động như vậy thậm chí có thể duy trì hơn một tiếng đồng hồ. Đôi khi Cát Đinh cũng nhanh chóng lật mình rời đi, có lẽ do điều kiện khí quyển biến đổi. Về mặt này tôi không am hiểu tường tận cho lắm, nằm yên một hai phút là tất cả những gì tôi quan sát được. Tôi cần nhắc lại rằng, do môi trường bên ngoài luôn luôn thay đổi, cho nên trạng thái giả chết của đối tượng thí nghiệm cũng dài ngắn khác nhau. Tôi đã làm với Cát Đinh đen mọi thí nghiệm từng làm với Đại Đầu Hắc Bộ Giáp, kết quả chẳng có gì khác biệt, để tránh lặp lại thì không cần kể tỉ mỉ ở đây nữa. Ở đây tôi chỉ muốn thuật lại phản ứng của Cát Đinh khi tôi đặt nó dưới ánh sáng mạnh. Lòng say mê ánh sáng của Cát Đinh vượt ngoài sức tưởng tượng của chúng ta, vào những buổi chiều oi ả, con bọ này sẽ bám trên vỏ cây mận gai để thỏa thuê tận hưởng sự kích thích của nhiệt độ cao, nửa tỉnh nửa mê. Khi tôi chuyển con bọ vốn đang nằm bất động sang bên cửa sổ, sức nóng của ánh sáng khiến cơ thể nó phản ứng tức thì. Chỉ sau vài giây ngắn ngủi, Cát Đinh đã bắt đầu vỗ cánh muốn bay lên. Nếu tôi chộp nó chậm tay một chút, chắc chắn nó đã bay mất dạng. Mức độ mê ánh sáng của Cát Đinh khiến tôi nảy ra một ý nghĩ cực đoan khác: Giả sử tôi mang con bọ đang nằm im thin thít này đến một nơi lạnh lẽo âm u, nó sẽ phản ứng thế nào? Vì côn trùng trong môi trường cực lạnh sẽ trở nên chậm chạp rồi rơi vào trạng thái ngủ lịm, nên tôi không đặt Cát Đinh ở nơi quá lạnh lẽo, bởi nó cần duy trì đầy đủ sinh lực. Việc hạ nhiệt độ phải diễn ra từ từ và chậm rãi, nhằm đảm bảo khả năng hành vi bình thường của Cát Đinh không bị xáo trộn hay quấy nhiễu. Trước khi tiến hành thí nghiệm, tôi đoán Cát Đinh sẽ giả chết lâu hơn trong môi trường lạnh. Cứ thế, tôi bắt đầu chuỗi hoạt động thí nghiệm có bài bản. Tôi lấy một chiếc thùng gỗ nhỏ chứa lượng nước giếng vừa phải, chiếc thùng này rất thích hợp để làm lạnh. Vào ngày hè nóng nực, nhiệt độ nước trong thùng thấp hơn nhiệt độ không khí chừng mười hai độ. Để thí nghiệm tiếp tục, tôi dùng tay chạm nhẹ vào Cát Đinh vài lần, nó liền ngất lịm đi rất nhanh. Tôi đặt nó vào một bình cổ ngắn miệng rộng, nó nằm im dưới đáy bình. Sau đó tôi đậy kín bình rồi thả vào thùng nước giếng ban nãy. Vừa dõi mắt nhìn kẻ đang giả chết dưới đáy bình, tôi vừa châm thêm từng lượng nhỏ nước giếng vào thùng để giữ nguyên độ mát lạnh ban đầu. Thời gian từng phút từng giây trôi qua, suốt năm tiếng đồng hồ trôi qua mà Cát Đinh vẫn nằm bất động dưới đáy bình. Năm tiếng đồng hồ đủ để bào mòn lòng kiên nhẫn của tôi, khiến cả người mệt lử, nếu không phải như vậy, tôi còn muốn để Cát Đinh ngâm trong nước lâu hơn nữa. Thế nhưng thí nghiệm kéo dài năm tiếng đã đủ để rửa sạch cái tội giả vờ cho Cát Đinh. Cú chạm của tôi kích thích khiến nó trở nên nhạy cảm, sau đó liền ngất đi bất động. Nước lạnh ngắt lại kéo dài thêm thời gian giả chết của nó. Tôi muốn xem trạng thái của Đại Đầu Hắc Bộ Giáp trong nước lạnh có giống Cát Đinh đen hay không, nhưng kết quả thí nghiệm lại không như tôi dự đoán. Trạng thái giả chết của Đại Đầu Hắc Bộ Giáp nhiều nhất chỉ kéo dài được năm mươi phút, kém xa Cát Đinh đen. Khoảng thời gian năm mươi phút vốn rất phổ biến ở Bộ Giáp đen, không cần thả vào nước lạnh cũng vậy, đúng như những thí nghiệm từng làm với Đại Đầu Hắc Bộ Giáp trước đây. Bộ Giáp đen sống sâu trong lòng đất, ẩm ướt và lạnh lẽo. Nhiệt độ hạ thấp đối với chúng chẳng phải chuyện gì lạ lẫm, do đó thời gian Đại Đầu Hắc Bộ Giáp giả chết trong nước lạnh không khác mấy so với trong môi trường bình thường. Còn Cát Đinh lại có niềm say mê đặc biệt với ánh nắng gay gắt, đặt chúng vào nước lạnh nhiệt độ thấp rõ ràng là một sự kích thích, bởi thế mới xuất hiện trạng thái giả chết kéo dài. Hai loài côn trùng sống trong hai môi trường khác nhau đương nhiên sẽ có độ nhạy cảm với nước lạnh khác nhau, điểm này lẽ ra tôi phải đoán trước được. Thời gian duy trì trạng thái giả chết dài hay ngắn tùy thuộc vào mức độ yêu thích hay lẩn tránh ánh nắng của từng loài. Mấy thí nghiệm khác làm theo hướng suy nghĩ này cũng không đem lại cho tôi gợi ý nào lớn hơn, thế là tôi đổi phương thức thí nghiệm. Tôi nhốt một con bọ hung và một con Cát Đinh phấn trắng vào cùng một chiếc bình cổ ngắn miệng rộng, hai con bọ này đều được bắt trong cùng một ngày. Trước khi bỏ chúng vào bình, tôi nhỏ vào đó vài giọt ête, đợi chất lỏng bốc hơi hết mới thả hai con bọ vào. Hơi ête khiến hai con bọ rơi vào trạng thái hôn mê, thấy thế tôi liền lấy chúng ra khỏi bình. Hệt như vừa chịu một va chạm nào đó, chúng đều nằm ngửa bụng trên bàn. Chân của bọ hung cứng đờ, tất cả đều duỗi thẳng ra vô cùng hỗn loạn. Còn chân của Cát Đinh phấn trắng lại ép chặt vào bụng và ngực theo thế gập lại. Tôi không biết chúng đã chết thật hay chưa. Chừng hai phút sau, râu miệng của bọ hung bắt đầu run rẩy, các đốt bàn chân cũng rung lên; tiếp theo râu đầu đung đưa theo, ngay sau đó là đôi chân trước run rẩy loạn xạ, mềm oặt không còn chút sức lực. Biểu hiện của bọ hung chẳng khác gì những loài côn trùng khác khi bị chấn động. Thế nhưng Cát Đinh phấn trắng trước sau vẫn không có bất kỳ phản ứng nào, tôi thực sự ngỡ rằng nó đã chết. Vậy mà đêm đến, sinh vật này lại sống lại, hoạt động bình thường như chưa từng có chuyện gì xảy ra. Xem ra ête không thể làm Cát Đinh mất mạng, chỉ có điều thời gian hồi phục của nó lâu hơn bọ hung rất nhiều. Rõ ràng loài côn trùng nhạy cảm nhất với nhiệt độ lạnh và va chạm bên ngoài cũng sẽ nhạy cảm hơn với ête. Thông thường, trong thí nghiệm với ête, một khi đạt được hiệu quả mong muốn là tôi lập tức dừng lại, như vậy sẽ không làm lũ côn trùng mất mạng. Nếu bị ngoại giới chạm vào, hoặc bị ngón tay người vê nhẹ, côn trùng đều sẽ biểu hiện trạng thái giả chết. Nhưng mức độ phản ứng trước tình huống này ở các loài côn trùng lại không giống nhau, thậm chí còn khác biệt rất lớn. Chúng ta có thể dùng tính mẫn cảm để giải thích hiện tượng này. Thời gian giả chết của Cát Đinh có thể kéo dài tới một tiếng đồng hồ, trong khi bọ hung chỉ sau vỏn vẹn hai phút đã bắt đầu cựa quậy. Bọ hung sở hữu thân hình thô kệch cùng lớp giáp cứng cáp khôn cùng, đến mũi kim cũng chẳng thể đâm xuyên. Có lẽ đó chính là lý do bọ hung cần ít thời gian giả chết hơn Cát Đinh chăng. Côn trùng trên đời thực sự nhiều không đếm xuể, các thí nghiệm của chúng ta cũng vì thế mà chịu đủ loại quấy nhiễu. Ta căn bản không thể chỉ dựa vào ngoại hình, tập tính sinh hoạt hay phân loại của chúng mà thăm dò, khám phá cho tường tận. Trong số những loài bị đụng chạm, có con lập tức hôn mê giả chết, có con lại chẳng hề bận tâm. Cát Đinh phấn trắng thuộc về loại trước, nhưng liệu những côn trùng có cùng cấu tạo cơ thể, thuộc cùng một tộc loại với nó cũng đều như vậy chăng? Chưa hẳn. Để chứng minh nhận định này, tôi đã bắt Cửu Điểm Cát Đinh và Cát Đinh bóng. Tôi phát hiện Cửu Điểm Cát Đinh sau khi bị ngoại giới quấy rầy sẽ nhanh chóng hôn mê, nhưng thời gian giả chết của nó lại ngắn ngủi đến đáng thương, dài nhất cũng chỉ được năm phút. Cát Đinh bóng thì càng khỏi phải nói, tôi vừa túm lấy, nó đã cựa quậy loạn xạ, thậm chí còn dùng móng vuốt cào vào ngón tay tôi. Những phỏng đoán từ hiện tượng bề ngoài thường sai lệch rất xa so với thực tế. Loài côn trùng cánh cứng chân ngắn bước nhanh ngỡ như sẽ thạo trò giở mánh khóe tháo chạy hơn, nhưng sự thật lại hoàn toàn trái ngược. Sau khi làm thí nghiệm trên các chi như bọ dẹp ăn xác, sâu Bao Nhĩ Ba Tắc, chi bọ cánh cứng, chi bọ rùa lá, chi vòi voi, chi bọ rùa cùng chi Kim Tượng Hoa kim quy, tôi nhận thấy chỉ sau vài phút hôn mê ngắn ngủi, chúng liền hồi phục ngay tức khắc rồi bắt đầu hoạt động bình thường. Trong đó, có vài loài thậm chí căn bản chẳng thèm giả chết. Sâu Mạch Lạp Tác Mỗ tuyệt đối là đối thủ đáng gờm của Bộ Giáp đen, tôi thường bắt gặp chúng nằm bất động dưới đống đá vụn nơi sườn đồi suốt hơn một canh giờ. Liệu ta có thể quy trạng thái hôn mê của sâu Mạch Lạp Tác Mỗ là do nó thuộc loài côn trùng Bộ Giáp hay chăng? Thế nhưng tôi cũng thường xuyên thấy loài này hồi phục khả năng di chuyển chỉ trong một khoảng thời gian cực ngắn. Bọ tỳ bà sau khi giả chết một hai phút liền bắt đầu vùng vẫy; do lưng phẳng, thân lại béo tròn, cộng thêm hai cánh cứng dính liền nhau khiến chúng không tài nào lật mình lại được. Ngoài ra, Bì Mạch Lý Trùng hai đốm sau khi ngã nhào cũng lập tức lật người lại cử động. Những loài kể trên đều là côn trùng cánh cứng có ngón nghề bò chạy thoát thân. Trong số chúng, có kẻ kiên quyết kháng cự đến cùng, có kẻ lại giả chết một hồi, song phần lớn vẫn nghiêng về trường hợp trước. Chúng ta không thể phân loại trạng thái giả chết của côn trùng, cũng như chẳng có cuốn sách nào từng viết: "Loại côn trùng thứ nhất rất dễ rơi vào trạng thái hôn mê, loại thứ hai tuyệt đối không chịu giả chết, còn loại thứ ba nằm ở khoảng giữa hai loại trên." Những kinh nghiệm thu được cho đến nay vẫn chưa đủ để ta hiểu thấu đáo về hiện tượng giả chết ở côn trùng, nhưng tôi vẫn hy vọng giữa muôn vàn hiện tượng hỗn độn ấy, ta có thể rút ra một kết luận khiến lòng người an định.