Chương 9: Ao nước xinh đẹp

Dù đã bước vào tuổi hoa râm, mỗi lần nhìn thấy vũng nước ấy, tôi lại bồi hồi nhớ về những ngày tháng ấu thơ ngập tràn niềm vui, với biết bao tiếng cười giòn giã bên bờ ao. Cho đến tận bây giờ, tôi vẫn giữ trọn một tâm hồn trẻ thơ dành cho chốn này, vẫn thường đắm mình trong cảnh sắc nơi đây để tìm lại sự thư thái và niềm vui sướng cho tâm hồn. Đừng thấy vũng nước không lớn, chỉ vỏn vẹn chừng vài bước chân, nhưng chính trong cái hố nước nhỏ bé ấy lại ẩn chứa sức sống và sinh khí vô tận của thiên nhiên. Những đứa trẻ chơi thả thuyền giấy đến chán ngấy có thể tìm thấy niềm vui mới tại nơi này. Cũng vậy, đối với một người quan sát tỉ mỉ, vũng nước này tuyệt đối là một kho báu vô giá, nơi mà sự nhẫn nại kiếm tìm sẽ hé lộ biết bao điều bí ẩn của sự sống. Hãy nhìn xem mảnh trời nhỏ bé này náo nhiệt đến nhường nào. Dưới làn nước xanh ngắt, vô số sinh linh nhỏ bé đang tung tăng bơi lội. Nhìn đám đen kịt đằng kia mà xem, hóa ra là một đàn nòng nọc, lũ con của bầy cóc tía đang cư ngụ bên mép nước, khi thì lặng lẽ nghỉ ngơi, lúc lại vui sướng vẫy vùng. Còn có cả kỳ nhông phương bắc với cái bụng màu cam, chiếc đuôi như mái chèo mềm mại nhẵn thín không ngừng đung đưa trong nước. Lại có những con bọ đá bám vào bụi bấc, nhô nửa thân mình ra ngoài, làm ẩn hiện những chiếc giỏ cây và những ngọn tháp vỏ ốc bé xíu. Dang đôi chân chèo thành hình chữ thập, bọ bơi ngửa đang khoe khoang kỹ thuật bơi ngửa tuyệt đỉnh của mình. Niềng niễng nhờ có bọt khí trong cơ thể nên có thể lặn sâu xuống đáy. Bọ cạp nước có thân hình dẹp lép, vì trông hao hao giống bọ cạp nên mới có cái tên như vậy. Chúng bơi thành từng đàn, vung vẩy đôi tay dài thoăn thoắt hệt như bác thợ đóng giày đang luồn kim đưa chỉ may giày, thuần thục vô cùng. Dưới ngực con niềng niễng có một lớp khí óng ánh như giáp bạc; còn chóp cánh cứng lại đọng những bọt khí li ti. Ấu trùng chuồn chuồn lại có cách di chuyển rất kỳ lạ, chúng dựa vào cơ quan đẩy nước giật lùi để lao mình về phía trước. Phía sau thân chúng có một cái phễu khá lớn, bên trong chứa đầy nước, hễ tống nước ra ngoài là ấu trùng liền thuận đà vọt tới. Trông bề ngoài ấu trùng chuồn chuồn khá bẩn thỉu vì khắp người bám đầy bùn đất. Những con bọ xoay chân vàng lấp lánh như ngọc trai thì đang phô diễn màn múa ba-lê trên mặt nước, thân mình xoay tít không ngừng nghỉ. Ngoài những sinh linh nhỏ bé kể trên, động vật thân mềm cũng là một nét kỳ thú của vũng nước. Tuy ao nhỏ nhưng giống loài thân mềm lại chẳng hề ít, mà chúng đều là những kẻ chuộng hòa bình. Để ăn mừng việc săn được con giun đất, đỉa đen chẳng hề giấu giếm niềm vui sướng, đứng thẳng trên xác con mồi mà múa may quay cuồng. Lăng quăng cũng không ngừng uốn lượn, đội quân của chúng đông đảo khôn xiết, hàng ngàn hàng vạn con, một màu phớt đỏ trải ra đều là đồng loại của chúng, uốn mình cong cong đẹp tựa loài cá heo. Dưới đáy nước lại có những chú ốc vặn bụng bự, chúng có vẻ thận trọng hơn, chỉ hé mở cánh cửa nhà mình ra một khe thật hẹp. Ngoài ra còn có ốc ao, ốc đĩa và ốc bươu, chúng cũng đang thỏa thích dạo chơi trên mặt nước. Cảnh tượng say đắm lòng người nhường ấy khiến tôi không khỏi nhớ về thời thơ ấu của mình, khi đó tôi mới chỉ lên bảy, nhưng vũng nước này đã khắc sâu vào ký ức tuổi thơ tôi những kỷ niệm êm đềm biết bao. Đất đai quê tôi cằn cỗi, khí hậu cũng chẳng thuận lợi cho mùa màng, bởi thế dân làng thu hoạch chẳng được là bao. Các điền chủ nuôi cừu vì họ sở hữu vài arpent đồng cỏ. Họ dùng loại cày bừa cán cong để san phẳng những mảnh đất màu mỡ nhất thành ruộng bậc thang, rồi dựng tường đá chắn quanh làm bờ cản. Ruộng bậc thang trồng khoai tây, để bón thúc, người ta dùng lừa thồ phân từ chuồng trại ra đồng, nhờ có nhiều phân bón mà khoai lớn rất nhanh. Chờ tới khi thu hoạch, khoai tây chính là lương thực chủ yếu của người dân trong suốt mùa đông. Những củ khoai tây luộc bốc khói nghi ngút, đựng trong những chiếc giỏ nhỏ đan bằng rơm rạ, trông mới hấp dẫn làm sao! Nếu trong nhà có lương thực dư dả, người ta sẽ dùng số thức ăn thừa đó để nuôi heo. Với người nông dân thời bấy giờ, heo là thứ tài sản vô cùng quý giá, mỡ heo và đùi heo muối đều được coi như báu vật. Trong vườn trồng cải bắp và củ cải, sữa tươi và bơ thì do đàn bò cung cấp. Thỉnh thoảng còn có vài tổ ong mật giấu ở những nơi hẻo lánh sâu trong rừng. Nếu nhà nào có đủ những thứ vừa kể trên thì đã có thể coi là một gia đình khá giả. Thế nhưng gia đình tôi lại nghèo xơ xác, ngoài căn nhà nhỏ và mảnh vườn con con vốn là tài sản thừa kế của mẹ, chúng tôi chẳng có gì cả. Cảnh túng quẫn khiến gia đình luôn phải đối mặt với nguy cơ đứt bữa, bài toán giải quyết cái ăn cái mặc đã rơi vào tình thế vô cùng cấp bách. Cha mẹ tôi suốt ngày vì chuyện này mà mất ăn mất ngủ. Mỗi khi họ bàn bạc việc ấy, tôi lại giống như chú bé Tiểu Poucet trong truyện cổ tích, lén nghe trộm câu chuyện của họ. Có điều Tiểu Poucet trốn dưới gầm ghế của bác tiều phu, còn tôi thì chống hai khuỷu tay lên mặt bàn, vờ như đang ngủ say. Thế nhưng những điều nghe được chẳng những không làm tôi buồn rầu, mà trái lại còn khiến tôi phấn chấn tinh thần lạ thường. Mẹ nói với cha: "Nghe bảo dạo này vịt bán trong thị trấn được giá lắm, hay là nhà mình cũng nuôi vài con đi? Cứ để Henri trông chừng đàn vịt, dắt ra mương nước đằng kia mà chăn." Cha nghe xong liền đáp: "Vịt khó nuôi lắm đấy, nhưng cũng nên thử xem sao. Thôi được, cứ nuôi vịt vậy." Thì ra gần nhà thờ, tức là chỗ trũng nhất của ngôi làng, có một mạch nước ngầm tuôn ra rất mạnh rồi hòa vào con suối nhỏ chảy qua thung lũng. Ngay tại nơi ấy, có một bác thợ mở xưởng ép mỡ nhỏ, bác ấy vốn là cựu binh giải ngũ trở về làng. Nghe đâu chỗ bác ấy có bán một loại cám bã thối mùi nến thừa có thể vỗ béo vịt rất nhanh với giá cực rẻ. Nghe được những tin tức hào hứng ấy, đêm hôm đó tôi đã mơ một giấc mơ tuyệt đẹp, ngỡ như mình vừa bước chân vào thiên đường. Những ngày sau đó, tôi làm bạn với bầy vịt con. Tôi hình dung ra những chú vịt mang bộ lông tơ vàng óng, mềm mại và quý phái tựa như chiếc áo choàng nhung. Tôi sẽ dẫn chúng ra vũng nước chơi đùa, đến khi về nhà, tôi sẽ nhặt vài con có vẻ thấm mệt cho vào trong giỏ. Đàn vịt non mà tôi ngày đêm mong ngóng cuối cùng cũng nở sau hai tháng, cả thảy hai mươi tư con, chia cho hai con gà mái ấp. Nhưng chỉ có một con là gà nhà tôi, con kia phải đi mượn của bà hàng xóm. Con gà mái nhà tôi to béo, lông đen sì, nó đúng là kẻ làm chủ trong nhà. Thực ra để chăm nom lũ vịt con này chỉ cần một con gà mái là đủ, nó sẽ dốc hết lòng hết dạ vì lũ con thơ. Chúng tôi chuẩn bị một chiếc thùng gỗ nhỏ để làm ao cho bầy vịt con, mực nước chỉ sâu chừng hai ngón tay. Vào những ngày trời quang nắng ấm, gà mẹ sẽ trông chừng đàn con tắm táp trong thùng. Nhưng chỉ nửa tháng sau, chiếc thùng gỗ ấy đã chẳng còn tác dụng gì nữa. Bởi những món mà lũ vịt khoái khẩu như cải xoong bám đầy ốc nhỏ, nòng nọc và giun bọ thì trong thùng gỗ đào đâu ra. Tình cảnh đó khiến cả nhà tôi lo sốt vó, xem ra đã đến lúc phải tìm những thứ ấy dưới dòng nước tự nhiên rồi. Nhà tôi nằm ở mạn trên của ngôi làng, cách xa nguồn nước lại ở thế đất cao, bởi vậy việc chăn vịt là một chuyện vô cùng khó nhăn. Nhưng đàn vịt của mấy nhà khác lại may mắn hơn nhiều. Có ông chủ cối xay gió sống bên bờ suối, bầy vịt của ông ta lớn nhanh như thổi. Đàn vịt của bác cựu binh mở xưởng mỡ kia cũng béo tốt mượt mà, âu cũng nhờ nhà bác ấy chiếm được vị trí đắc địa — nằm ngay cạnh dòng suối. Thế nhưng tình cảnh nhà tôi lại chẳng lấy gì làm suôn sẻ, mùa hè có khi đến nước uống còn chẳng đủ. Gần nhà tôi có một tảng đá lớn nằm dưới đáy một hố trũng khoét sâu vào vách đá, trong chỗ trũng của tảng đá ấy rỉ ra một tia nước nhỏ xíu. Đó chính là nguồn nước sinh hoạt của bốn năm hộ gia đình xung quanh. Đôi khi con lừa cái của thầy giáo trường làng cũng tới đó uống nước, thêm vào đó mấy nhà quanh vùng lại thường xuyên mang thùng gỗ ra đó múc nước tích trữ, nên cái hố nước cạn veo rất nhanh. Phải mất chừng một ngày một đêm sau, nước mới lại rỉ đầy cái hố ấy. Với nguồn nước cằn cỗi nhường ấy, cung cấp cho sinh hoạt của con người còn thiếu thốn, nói gì đến phần cho lũ vịt. Cho nên chỗ này chắc chắn không thể là thiên đường bơi lội của đàn vịt được, vậy làm sao để lũ vịt con của tôi có chỗ vẫy vùng đây? Thế nhưng ngoài cái hố nước này ra thì chỉ còn con suối nhỏ đằng kia là có nước, ngặt nỗi nơi đó lại quá đỗi hiểm nguy đối với bầy vịt. Mối đe dọa ấy đến từ lũ chó mèo. Một con chó ranh mãnh cũng đủ sức xua tan tác cả đàn vịt, còn mèo thì khỏi phải nói, chúng vốn là tay săn bắt gia cầm cự phách. Một khi đàn vịt đã hoảng loạn chạy tán loạn, muốn gom chúng lại sẽ là chuyện muôn vàn khó khăn. Tốt nhất là đừng chuốc lấy rắc rối, chi bằng để tôi dẫn đàn vịt đi tìm một nơi yên bình và an toàn mà tha hồ nô đùa. Cuối cùng tôi cũng nghĩ ra được một mảnh đất lành, một trảng đất bằng phẳng phủ đầy cỏ xanh. Nó nằm ngay chỗ khúc quanh của một con đường mòn trên sườn đồi, con đường này nằm sau lưng tòa lâu đài, uốn lượn men theo ngọn đồi đá chồng chất. Có một con suối nhỏ róc rách chảy từ trong núi ra, tụ lại thành một vũng nước khá rộng. Tôi lùa đàn vịt con đi dọc theo con đường núi vắng lặng, chẳng mấy khó khăn đã đặt chân tới chốn thiên đường hiếm có này, hôm đó chúng đã thỏa sức vui chơi một bữa thật đã đời. Tôi, cái thằng bé chăn vịt ấy, những ngày đầu vui sướng biết bao, tiếc là ngày vui ngắn chẳng tày gang. Vì ngày nào cũng đi chân trần trên đống sỏi đá, làn da non nớt cọ xát liên tục với mặt đất, chẳng mấy chốc gót chân tôi đã nổi một bọng nước to tướng, đau buốt vô cùng. Về sau tôi đành phải lê từng bước, kiễng gót chân lên mà đi trên đống đá, đến nỗi mấy đôi giày đẹp cất trong tủ dành cho ngày lễ và chủ nhật cũng chẳng xỏ vào được nữa. Tôi lảo đảo bước sau đàn vịt, tay cầm một cây gậy trúc. Lũ vịt con ríu rít vừa kêu vừa nhảy, lạch bà lạch bạch tiến về phía trước bằng đôi chân mang "dép" khéo léo. Nhưng cứ đi được một quãng là phải dừng lại nghỉ dưới bóng cây một lát, bằng không lũ vịt mệt lử chắc chắn sẽ chẳng chịu bước tiếp. Nước trong ao vừa nông vừa ấm, chính giữa có một gò đất phủ đầy bùn non, trông như một hòn đảo xanh biếc. Lũ vịt con của tôi ưng cái ao này lắm, chúng nô đùa dưới nước, rộn ràng khôn xiết. Ở những vũng nước sâu hơn, chúng vểnh đuôi bơi lội, vui vẻ hết phần thiên hạ. Mỏ vịt không ngừng sục sạo tìm mồi, phát ra những tiếng cạp cạp lách chách. Cứ mỗi lần ngậm được miếng mồi tống vào họng, mặt nước lại sủi lên những bọt khí trong veo. Kệ cho lũ vịt con bận rộn kiếm ăn, tôi thì tha hồ thưởng ngoạn cảnh đẹp nơi này. Tôi trông thấy một dải đen dài và mảnh, nằm lặng lẽ bất động trên lớp bùn. Rất có thể đây là thứ mấy cô bé chăn cừu vứt đi khi đan tất đen dở dang, vì thấy đường kim chưa khéo nên tháo len ra đan lại. Tôi nhặt một đoạn đặt vào lòng bàn tay, thấy dinh dính, mềm oặt. Dải đen ấy còn trơn tuột luồn qua các kẽ ngón tay, tôi chẳng tài nào giữ chặt được. Cuối cùng, vài mắt nút trên dải vỡ ra, rơi ra một viên bi nhỏ cũng màu đen, to cỡ đầu đinh ghim, phía sau còn có cái đuôi dẹp. Hóa ra là nòng nọc cóc! Tôi chẳng thấy nòng nọc có gì mới mẻ, bèn thả nó trở lại. Nhưng dải đen ấy vẫn khơi dậy sự tò mò của tôi. Tôi còn chuẩn bị sẵn một cái chậu nhỏ, định bắt vài con bỏ vào. Sống lưng đen nhánh của chúng lấp lánh dưới ánh mặt trời, không ngừng lượn vòng trên mặt nước. Nhưng thật ra tôi chẳng thể nào bắt nổi, tay vừa thò ra chộp là chúng đã biến mất tăm. Tôi rất muốn ngắm nghía chúng ở cự ly gần, phen này đành tiếc hùi hụi. Những bí mật ẩn giấu dưới làn nước khiến tôi vô cùng thích thú, đồng thời cũng không khỏi ngỡ ngàng. Dưới lớp vỏ sợi libe màu xanh non nổi lên bao nhiêu bọt khí, tôi muốn gác những thứ này sang một bên để ngắm nhìn thế giới dưới đáy nước, nơi tụ hội muôn vàn điều mới lạ. Với những chiếc vây phấp phới qua lại trên lưng, đó là vài chú bọ nhỏ mang tua lông và chùm ria. Tôi chẳng biết những sinh vật bé bỏng ấy tên là gì, cũng không rõ chúng đang làm gì, ngắm mãi mà vẫn chịu. Lại còn có những vỏ ốc tuyệt đẹp, những vòng xoắn ốc ken dày ép chặt xung quanh, trông hệt như hạt đậu ván. Tôi phát hiện một sinh vật nhỏ khiến tôi phấn khích khôn cùng, đó chính là một con bọ ánh kim! Đương nhiên không phải tìm thấy dưới ao, mà là trên thảm cỏ quanh bờ, nơi có một lùm cây trăn nhỏ mọc lên nhờ hơi nước tưới tắm. Chú nhóc này trốn ở đó. Nó bé hơn cả hạt anh đào, mang sắc xanh biếc lộng lẫy, tôi nghĩ áo choàng của thiên sứ chắc cũng chỉ có màu này là cùng! Tôi tìm một chiếc vỏ ốc sên đã chết, bỏ con bọ vào trong rồi ngắt một chiếc lá khẽ chọc vào vỏ ốc. Nằm trong vỏ ốc sên, con bọ trông càng thêm rực rỡ, hễ rảnh rỗi là tôi lại lôi nó ra ngắm nghía. Ngắm bọ chán chê, tôi lại tìm kiếm trò vui khác, lần này đến lượt làm cối xay nước. Nước ao đều do suối ngầm từ khe đá chảy vào, vừa trong vừa mát. Nước suối tụ lại trong một hõm đá chỉ to bằng lòng bàn tay, đầy thì tràn ra, dòng suối nhỏ róc rách cứ thế hình thành. Nước chảy xuôi dòng, tìm đến cối xay. Cối xay được làm từ hai cọng rơm lúa mì bắt chéo khéo léo trên một trục quay. Hai hòn đá dựng hai bên nghiễm nhiên trở thành giá đỡ, cực kỳ thuận lợi cho cối xay vận hành. Quả nhiên, cối xay quay tít một cách mượt mà. Tôi thành công rồi! Chỉ tiếc là chẳng có ai cùng tôi ăn mừng, nhưng tôi vẫn còn lũ vịt con bầu bạn. Thứ gì mới mẻ rồi cũng nhanh chóng làm người ta thấy chán, cối xay nước cũng không thoát khỏi số phận đó. Tôi lại phải bắt đầu tìm kiếm trò mới. Lần này tôi muốn đắp một con đập để chặn dòng nước lại, tạo thành một vũng chứa. Công đoạn đầu tiên khi đắp đập là gom đá, việc này chẳng khó khăn gì. Tôi chọn những hòn đá vừa vặn nhất, tảng nào to quá thì đập vỡ ra. Trong lúc mải nhặt đá, tôi thậm chí quên béng luôn cả việc đắp đập. Khi đập vỡ một tảng đá lớn, tôi thò nắm tay vào một hốc khá to trong khe đá. Mặt hốc phủ đầy những mắt kép, tụ lại thành từng cụm sáu cạnh. Dưới đáy hốc, tôi thấy có thứ gì đó đang phát sáng, xuyên qua những mắt kép ấy, lấp lánh ánh kim dưới ánh mặt trời rọi vào. Trước đây tôi từng thấy thứ ánh sáng tương tự, ấy là vào dịp lễ tết, khi chùm đèn treo trong nhà thờ thắp sáng những vì sao phía trên. Những mặt ngọc lung linh dưới ánh nến cũng mang vẻ đẹp hệt như thế này. Nhìn thấy hòn đá phát sáng, tôi chợt nhớ đến mùa hè nọ, một lũ trẻ con ngồi túm tụm trên đống rơm ở sân đập lúa kể cho nhau nghe chuyện về đá quý, đứa nào cũng bảo dưới lòng đất có một con rồng chôn giấu kho báu. Dù chưa hiểu rõ đá quý là gì, nhưng tôi biết nó đại diện cho sự cao quý và huy hoàng, dây chuyền của công chúa hay vương miện của quốc vương đều làm từ nó cả. Xem chừng con rồng nọ đã để lại kho báu này cho tôi, nó hào phóng với tôi thật đấy! Từ nay tôi đã sở hữu cơ man nào là đá quý với kim cương lấp lánh rạng ngời. Tôi từng thấy trên nhẫn của mẹ có đính một hạt phát sáng, liệu trong lúc đập đá vụn, tôi có tìm thấy thứ gì còn đắt giá hơn thế không? Cứ tiếp tục tìm xem sao. Dòng nước nhỏ chảy ra từ khe đá, đáp xuống nền cát mịn rồi cuộn thành một xoáy nước nhỏ trong lòng cát. Ngay chỗ dòng nước rơi xuống, dường như tôi thấy có thứ gì đó lấp lánh ánh vàng. Tôi cúi rạp người quan sát kỹ. Nó xoay tròn như mạt vàng giũa ra, chẳng lẽ đây chính là thứ kim loại quý hiếm nọ? Thứ kim loại quý dùng để đúc những đồng Louis bằng vàng đấy ư? Nó chói sáng quá chừng! Tôi bốc một vốc cát nhỏ đặt vào lòng bàn tay, thấy lẫn trong cát có vô số hạt li ti phát ra ánh vàng. Chúng quá nhỏ bé, đến mức tôi phải chấm nước bọt làm ướt đầu cọng rơm lúa mì mới dính chúng lên được, việc này đòi hỏi sự kiên nhẫn phát bực. Thôi bỏ đi, phiền phức quá. Tôi phải đi tìm những thứ to hơn, giá trị hơn ẩn sâu trong lòng đá kia. Chuyện này tôi sẽ kể ở phần sau, thậm chí còn có cả chuyện nổ mìn phá núi nữa cơ, xin mọi người hãy đón đợi. Khi lại đập vỡ một hòn đá khác, tôi phát hiện ra một vật vô cùng kỳ lạ. Trông nó giông giống sừng cừu, lại hơi tựa như vỏ sò, quả thật kỳ dị. Đúng lúc tôi gõ vỡ hòn đá thì thứ kỳ lạ ấy rơi ra nguyên vẹn, y hệt như con ốc sên bò ra từ khe tường cũ vào ngày mưa, mang hình xoắn ốc dẹp. Vật kỳ lạ này còn có những gờ nổi mấu đốt như sừng cừu đực non. Trời sắp tối lúc nào không hay. Kẻ mê sưu tầm là tôi đã nhét đầy túi đủ loại đá cuội, cộm lên một cục to tướng. Lũ vịt con cũng đã ăn no uống say, đến giờ về nhà rồi. Niềm vui khám phá khiến tôi tạm thời quên mất gót chân còn một bọng nước to, cũng chẳng thấy đau nữa. Tôi còn có một niềm an ủi lớn nhất, đó là chú bọ ánh kim đang chui rúc trong vỏ ốc sên. Nó dường như đang thì thầm với tôi bằng những lời lẽ vô cùng thân mật, khiến tôi ngỡ như đang lạc vào giấc mơ. Nó kể cho tôi nghe vài bí mật nho nhỏ trong lòng đá, về đá quý và kim loại đắt tiền. Sinh vật bé nhỏ ấy rầm rì trong vỏ ốc, thỉnh thoảng lại cựa quậy đôi chút, tất cả những điều đó khiến tôi phấn khích tột cùng. Tôi hí hửng vác cả bọc chiến lợi phẩm về đến nhà, nhưng vừa bước qua cửa thì túi quần đã rách toạc, vì đồ bên trong quá nhiều, bị một vật nhọn chọc thủng. Cha tôi thấy cảnh tượng ấy liền mắng té tát: "Thằng ranh con! Mày đi nhặt mấy thứ đá vô tích sự này về làm gì? Trước cửa nhà thiếu đá à?! Tao bảo mày đi chăn vịt cơ mà, vứt ngay mấy thứ rác rưởi này đi cho tao!" Mẹ tôi cũng thất vọng không kém: "Nhổ cỏ còn được, còn mang về cho thỏ ăn. Chứ nghịch đá thì tích sự gì? Lại còn làm rách cả túi. Mấy con sâu bọ kia rồi cũng làm hỏng tay mày cho xem. Đầu óc mày bị ma xui quỷ khiến hay sao mà toàn rước xúi quẩy vào người thế? Nuôi con kiểu gì mà càng lớn càng đốn mạt thế này không biết? Tôi đến khổ với anh thôi." Nghe lời cha, tôi đem toàn bộ những thứ mình vất vả thu thập được ném hết vào đống rác trước cửa. Kim loại quý, đá quý, vật giống sừng cừu đực và cả chú bọ ánh kim của tôi, tất cả đều tan thành mây khói. Nhưng mẹ ơi, nghe những lời mẹ nói, con đau lòng biết bao. Mẹ tội nghiệp của con, suy nghĩ của mẹ vẫn thật giản đơn. Đối với kẻ ngay cả miếng ăn cũng chưa no bụng thì quả là đau khổ; nhưng nếu trong cảnh khốn cùng ấy mà người đó lại muốn làm phong phú đầu óc mình, thì nỗi gian truân người đó phải chịu đựng sẽ lớn hơn gấp bội so với những ai chỉ lo chuyện cơm áo gạo tiền. Con là đứa trẻ không được ăn no, nhưng con lại chính là đứa trẻ đi tìm kiếm sự thỏa mãn về mặt tinh thần, con làm vậy để chuốc lấy nỗi khổ gì đây? Mẹ ơi, mẹ nói đúng lắm, con đã bị ma xui quỷ khiến rồi, và ngày hôm nay con cũng đã hiểu được ma lực của nó. Con người thời bấy giờ đều giống như mẹ tôi, suy nghĩ còn bảo thủ lạc hậu, nhưng tư tưởng của tôi lại có xu hướng tiến bộ. Cũng chính vì thế, tôi biết tương lai của mình sẽ còn phải nếm trải nhiều gian truân hơn nữa. Lẽ nào cuộc đời tôi lại phải rập khuôn theo số đông những kẻ đần độn ngoài kia? Họ chẳng nhìn thấy được những điều huyền diệu của sự sống nơi đầm nước, họ chỉ biết lùa vịt. Họ không thể tận hưởng niềm vui do tri thức mang lại, họ thật đáng thương. Cả đời họ quanh quẩn trên đồng cày những luống cày trâu kéo, tất thảy đều bình thường tẻ nhạt. Lẽ nào lại bắt tôi trở thành hạng người như thế? Lẽ nào lại để tôi phó mặc sứ mệnh thấu hiểu thế giới cho kẻ khác? Tuyệt đối không! Nếu làm vậy, trí tuệ mà thượng đế ban tặng cho tôi sẽ trở thành vô nghĩa, đó quả thực là một tội lỗi tày trời và một sự lãng phí ghê gớm. Con người sở hữu trí tuệ bậc cao mà không loài sinh vật nào trên thế gian có được, bởi vậy chỉ nhân loại mới có năng lực khám phá thế giới. Côn trùng vĩnh viễn không thể hiểu nổi chữ "vì sao" trong khối óc con người, và càng không thể thấu hiểu được niềm vinh quang lẫn nỗi đau đớn mà chữ "vì sao" ấy mang lại cho chúng ta. Thế nhưng, có rất nhiều người, thậm chí là đại đa số, trong đầu họ chỉ nghĩ đến lợi lộc. Lợi nhuận là động lực duy nhất để họ bươn chải mưu sinh, cũng là mục tiêu độc nhất trong đời họ. Chúng ta không thể sống như thế, chúng ta cần phải cất lên ba chữ "tại vì sao" với một ngữ khí kiên định và mạnh mẽ hơn, để ba chữ ấy tránh xa mùi hôi tanh của đồng tiền. Việc chúng ta nên làm là khám phá những điều huyền bí của sự sống, tìm tòi vẻ kỳ diệu của thế giới, thỏa sức phát huy tài trí mà trời xanh đã ban cho ta đến tận cùng giới hạn! Đương nhiên, trên con đường khám phá, có lẽ chúng ta sẽ vấp phải muôn vàn trắc trở, khi ấy ta sẽ chịu nhiều đả kích, thể xác lẫn tâm hồn đều phải chịu đựng sự dày vò ghê gớm. Thế nhưng, hãy phấn chấn lên, tiếp tục tiến bước giữa cõi đời khắc nghiệt này. Chúng ta bươn bả ngược xuôi, lặn lội khắp nơi để kiếm tìm và phát hiện, chân lý chẳng ở đâu xa xôi mà nằm ngay trong những sự vật bình dị. Sức mạnh của một người thì nhỏ bé, nhưng sức mạnh của muôn người lại là vô tận. Nếu mỗi người đều có thể cống hiến cho thế giới này dẫu chỉ một phần nhỏ nhoi, thì xã hội loài người sẽ sở hữu một kho tàng vô giá biết chừng nào! Tôi từng bị người nhà mắng mỏ thậm tệ, những lời quở trách ấy âu cũng hợp tình hợp lý. Tôi cũng từng rơi những giọt nước mắt cay đắng và tủi hờn. Nhưng rốt cuộc tôi vẫn phải quay về bên đầm nước, bởi chỉ nơi đó mới là thế giới của tôi. Không phải ai cũng có được may mắn ấy, không phải ai cũng có duyên gặp được một đầm nước như thế. Vận may này cũng có điều kiện tiên quyết: bạn phải vừa mặc chiếc quần dài đầu tiên trong đời, và phải có được ý nghĩ đầu tiên trong đời. Một đầm nước quyến rũ đến nhường ấy, cả đời người họa chăng chỉ bắt gặp được một hai lần. Tôi khuấy động lớp bùn đen dưới đáy đầm, nhổ rễ rong rêu và đám tảo dưới nước, vứt tung tóe khắp nơi. Tôi tỉ mỉ kiếm tìm, đăm đăm dõi mắt nhìn theo. Dù cuộc đời tôi đã đi qua biết bao đầm nước, nhưng chưa từng có nơi nào mang lại cho tôi niềm vui tột cùng cùng nỗi thất vọng lớn lao như đầm nước đầu tiên ấy. Qua bao năm tháng thăng trầm, nó vẫn vẹn nguyên trong ký ức tôi, càng ngày càng sáng rõ. Tự cổ chí kim, biết bao đầm nước đã có dấu chân người qua lại, từng được quan sát, được thăm dò. Trong số đó cũng chẳng thiếu những bậc tinh tường giàu kinh nghiệm, họ sở hữu đôi mắt sắc sảo, tinh thần khám phá và bộ óc thông tuệ. Tôi cần một đầm nước nho nhỏ, nhưng chẳng có đầm nước tự nhiên nào thỏa mãn được ước nguyện của tôi, cũng không có cái nào phù hợp với dự định của tôi. Nếu đầm nước quá rộng lớn, dưới sự nuôi dưỡng của ánh mặt trời sẽ sinh sôi vô số sinh vật, sự mênh mông ấy rồi sẽ nuốt chửng lấy tôi. Không chỉ vậy, một khi đã sống trên cõi đời này, tôi buộc phải tuân theo những quy luật vận hành của xã hội. Dấn bước khám phá trên con đường này, tôi sẽ phải chịu đủ mọi quấy nhiễu từ bốn phương tám hướng, việc nghiên cứu sẽ khó lòng triển khai. Vì vậy, tôi chỉ cần một đầm nước nhỏ vừa vặn, một nơi thuộc về riêng tôi, để tôi có thể tùy ý sắp đặt công việc nghiên cứu và từng bước thực hiện hành trình khám phá của mình. Tìm hiểu những điều huyền diệu của sự sống không đòi hỏi kinh phí khổng lồ, cũng chẳng cần những cỗ máy đắt đỏ hỗ trợ. Ngược lại, việc nghiên cứu này chỉ cần đến vài món dụng cụ đơn sơ, rẻ tiền, tự chế tác tạm thời. Nếu nghiên cứu hoạt động sống mà phải dùng đến những thiết bị máy móc đắt tiền và tiến hành trong phòng thí nghiệm kín cổng cao tường, tôi sẽ hoài nghi thành quả thu được. Trên thực tế, ngoài thời gian, tâm sức và lòng kiên nhẫn, việc nghiên cứu bản năng sinh tồn của động vật chẳng hề làm tôi tốn kém bao nhiêu. Tôi thường canh cánh nỗi lo mình chưa cống hiến được gì cho sự tiến bộ của khoa học, nên dẫu vừa nói những lời ấy, tôi vẫn muốn thử làm một lần theo cách này. Trong ngăn kéo của tôi có hai mươi franc, món tiền mà tôi đã bỏ quên bấy lâu. Nếu tiêu số tiền này đi thì cũng chẳng ảnh hưởng gì đến chi tiêu trong gia đình, vì vậy tôi quyết định dùng hai mươi franc ấy để hào phóng vì khoa học một phen. Tôi mang tiền đi đặt làm một thiết bị thí nghiệm. Tôi tìm đến một người thợ rèn, hắn kiêm luôn cả nghề thợ mộc, vì miếng cơm manh áo nên những người như hắn buộc phải học thêm vài ngón nghề để nhận thêm việc, kiếm thêm chút tiền. Người thợ rèn kiếm mấy thanh sắt góc làm khung đỡ cho thiết bị. Tiếp đó, hắn lắp một tấm ván gỗ làm đáy và đóng một tấm ván rời làm nắp đậy. Cuối cùng, xung quanh khung sắt được gắn thêm mấy tấm kính trong suốt. Làm xong chừng ấy vẫn chưa hoàn tất, bởi còn cần phải lắp thêm một chiếc vòi xả nước và một tấm đáy bằng tôn quét hắc ín. Người thợ rèn vô cùng đắc ý với tác phẩm của mình, bởi từ trước tới nay hắn chưa từng làm món đồ nào như thế, trông hết sức mới lạ. Chiếc máy của tôi thu hút đám người trong xưởng vây quanh xem, họ bàn tán xôn xao, thi nhau đoán già đoán non công dụng của nó. Tiếc thay, phần lớn mọi người đều nhìn nhận bằng con mắt thực dụng nên chẳng ai đoán trúng. Có kẻ bảo tôi định dùng nó để trữ dầu ô liu, vì cái bình cũ bằng đá trước kia đã nứt hỏng. Thực tế họ không tài nào ngờ được tôi muốn dùng nó vào việc gì. Ngược lại, nếu họ thực sự biết tôi bỏ một món tiền lớn làm cỗ máy này chỉ để nuôi sâu bọ, chắc chắn họ sẽ coi tôi là một gã điên. Không chỉ người thợ rèn hài lòng với thiết bị này, mà bản thân tôi cũng vô cùng thích thú, có rất nhiều điểm đáng khen ngợi. Chiếc thùng chứa có dung tích chừng năm mươi lít, đặt trên mặt bàn ngập tràn ánh nắng trông sáng rực và lấp lánh lạ thường. Hãy cùng đặt cho nó một cái tên. Nếu gọi là "bể cá", người ta sẽ hiểu lầm, sẽ nghĩ ngay đến cá vàng, hòn non bộ hay mấy dòng thác nhân tạo nhỏ xíu. Cái tên ấy hoàn toàn không đúng với thực chất. Vậy nên hãy để tôi chọn cho nó một cái tên thích hợp hơn, một công trình nghiên cứu nghiêm túc dĩ nhiên cần một danh xưng trang trọng, tôi không muốn người ta đánh đồng bể nước nghiên cứu của mình với những thứ đồ chơi vô bổ trong các phòng khách quý tộc. Tôi dốc lòng bài trí cho đầm nước nhỏ của mình. Tôi tìm rất nhiều lớp vỏ vôi đóng cặn, bên trong lớp vỏ có thân cây bấc khô khốc, bên ngoài bám dính một số sinh vật nguyên sinh. Lại có cả những túm sợi tơ bám màu xanh lục của loài trai sò. Chúng là những sợi lông cứng nhỏ li ti, mọc ken dày như một thảm cỏ. Có những sợi tơ bám của trai sò này, nước trong đầm sẽ luôn giữ được độ trong vắt, chúng có tác dụng làm sạch tuyệt vời như vậy đấy. Bởi nếu cứ hở ra lại thay nước trong đầm thì sẽ làm xáo trộn cuộc sống và hoạt động bình thường của các sinh vật bên trong, tôi cần đầm nước nhỏ này phải luôn sạch sẽ và yên tĩnh, đây cũng là điều kiện tiên quyết để nghiên cứu thành công. Những lớp vỏ vôi trông tựa như rạn san hô, rất nhẹ và rỗng ruột như những cái ống. Tôi đặt chúng vào trong đầm nước nhỏ. Nếu không có quá trình oxy hóa của thực vật, đầm nước sẽ nhanh chóng biến thành một bãi bùn bẩn thỉu, xác động vật thối rữa, mùi hôi thối cùng những thứ khí độc hại không thể hít thở sẽ bóp nghẹt mọi sự sống. Nhưng khi đã có những loài thực vật mang diệp lục tố, những âu lo ấy đều tan biến. Bởi một khi nguồn nước bị ô nhiễm, chúng sẽ lập tức phát huy khả năng thanh lọc. Nhờ thế, đầm nước nhỏ của tôi sẽ mãi là môi trường lý tưởng cho sinh vật phát triển, một khung cảnh tràn trề sức sống sẽ luôn hiện diện nơi đây. Hoạt động sống và sự hô hấp của sinh vật trong nước sẽ thải ra vô số chất cặn bã, khi ấy nước sẽ dư thừa khí carbonic, không còn thích hợp cho sự sinh tồn nữa, thế nhưng rong tảo lại có thể giúp ta giải quyết bài toán hóc búa này. Những ai am hiểu hóa học đều biết rằng, rong tảo có thể tận dụng diệp lục và ánh mặt trời để phân giải khí carbonic, giải phóng oxy vào trong nước. Sau đó, carbon được giữ lại trong cơ thể rong tảo rồi chuyển hóa thành các mô sinh học mới. Lượng oxy mà rong tảo giải phóng ra, một phần hòa tan vào nước, phần khác nổi lên mặt nước dưới dạng bọt khí, rồi cuối cùng hòa vào bầu khí quyển bao la. Riêng lượng oxy hòa tan trong đầm nước đã đủ để các loài sinh vật duy trì cuộc sống bình thường. Tôi vô cùng yêu thích đầm nước tinh xảo này, ngày nào cũng thường xuyên đến bên cạnh nó để quan sát. Rong tảo tuy rất đỗi bình thường, công năng thanh lọc của nó ai ai cũng rõ, nhưng tôi vẫn luôn dành trọn niềm hứng thú mãnh liệt cho hiện tượng này. Mang theo nỗi khát khao và niềm mong mỏi, tôi chăm chú dõi theo từng bọt khí li ti mà nó nhả ra. Điều đó gợi cho tôi nhớ về thời cổ đại xa xôi, khi những bãi bùn lầy trên mặt đất vừa mới bắt đầu hình thành, tổ tiên của giới thực vật là rong tảo đã sở hữu năng lực thanh lọc không khí kỳ diệu này. Ngay tại đầm nước nhỏ bé này, loài rong tảo bình dị mà vĩ đại đang thủ thỉ kể cho tôi nghe về quá khứ của chúng, kể về cách chúng đã thanh lọc bầu không khí của địa cầu ra sao. Rong tảo lặng lẽ nằm yên giữa lòng đầm nước, còn tôi thì tĩnh lặng lắng nghe tiếng lòng của chúng.