Chương 145: Muốn giàu? Làm đường

Đời sống của bậc đế vương nhìn qua thì thấy đâu ra đấy, song thực chất lại vô cùng bộn bề. Đã ngồi trên ngôi cửu ngũ thì việc đích thân xử lý quá nhiều, muốn làm một vị minh quân thì chẳng mệt chết cũng bận đến kiệt sức. Chu Doãn Thông dùng bữa sáng cùng lão gia tử xong, lại bắt đầu tiếp kiến đình thần. Năm hết Tết đến, các đại thần Lục bộ cũng bận rộn đến tối tăm mặt mũi. Mỗi khi dự thính luận chính, Chu Doãn Thông thường không còn chủ động mở lời tranh giành nổi bật. Hiện tại hắn đã là hoàng trữ, chẳng cần phải tỏ ra xuất chúng để tranh thủ lời ngợi khen của hoàng đế và triều thần. Điều hắn cần lúc này là sự chững chạc, là lòng khiêm nhường. Nhìn qua bá quan để thấy rõ muôn mặt của đế quốc, rồi đem đối chiếu, nghiệm chứng với những suy tính trong đầu mình. Hắn hiện vẫn chỉ là hoàng trữ, rất nhiều chuyện vẫn phải có cái gật đầu của lão gia tử mới có thể thi hành. Hồi mùa hè, chủ trương mở rộng cải cách dịch trạm sang bưu chính do hắn đề xuất đã thu về kết quả to lớn. Chỉ trong vài tháng ngắn ngủi, đà phát triển bốc lên ngùn ngụt, trở thành một nguồn tài chính trọng yếu của quốc gia, đồng thời cũng là thủ đoạn then chốt thúc đẩy thương nghiệp dân gian hưng thịnh. Khu vực Giang Nam có tới hàng chục đô thị thuần thương mại phồn hoa, nghiệp vụ vận chuyển của bưu chính đã triệt để giải quyết bài toán lưu thông hàng hóa. Quan phủ lo việc chuyên chở, lo việc kho bãi, xóa bỏ mọi mối nguy hiểm trên đường đi. Không còn những nỗi lo canh cánh ấy, chỉ trong mấy tháng ngắn ngủi, các xưởng bông sợi, đồn điền chè, xưởng tơ lụa khắp Giang Nam đỏ đèn sản xuất thâu đêm suốt sáng, vậy mà vẫn không có hàng tồn kho. Hơn nữa, khi năm hết Tết đến, những mặt hàng này lại lâm vào cảnh cung không đủ cầu. Bưu chính đã nâng tầm thương nghiệp vùng Giang Chiết lên một bậc chỉ trong thời gian ngắn. Theo tấu báo của Đề cử ty thuộc Hộ bộ, các trạm bưu chính vùng Giang Chiết vì kiêm thêm việc vận tải hàng hóa, nay đã bắt đầu rơi vào cảnh quá tải. Quan phủ các địa phương tới tấp dâng tấu, khẩn xin mở thêm nhiều dịch trạm, bãi tập kết hàng, nhằm tạo thuận lợi cho việc giao thương của dân chúng. Hàng hóa Giang Nam có hai ngả tiêu thụ: một là xuôi về các hải cảng Phúc Kiến, Quảng Đông; hai là đưa tới chốn thông thương chín cõi như Vũ Xương, Vũ Hán. Đặc biệt là ngả thứ hai, vốn là trạm trung chuyển huyết mạch trong nội địa Đại Minh. Án sát ty và Bố chính ty Hồ Bắc tấu báo, thuyền bè trên thủy lộ Trường Giang tấp nập không dứt, bến đò hoạt động suốt ngày đêm không nghỉ, các trạm của quan phủ đã mở toang toàn bộ kho tàng, thậm chí còn dựng lán tạm dọc bờ sông để chứa hàng, thế nhưng vẫn kham không xuể. Thậm chí để bảo đảm an toàn cho số hàng hóa ấy, quan phủ địa phương đành phải điều động cả quan binh vệ sở tuần tra suốt đêm. Tất cả đều là bạc tiền. Đằng sau sự phồn thịnh ấy là cảnh hàng vạn tấm phiếu bưu chính trở nên khan hiếm khó mua, việc thư từ riêng tư hay vận chuyển đồ nhỏ lẻ chỉ còn là phần phụ, việc trung chuyển các chuyến hàng buôn lớn mới là nguồn thu chính của bưu chính. Cục diện này nằm ngoài dự liệu của Chu Doãn Thông. Ban đầu hắn đinh ninh hiệu quả của bưu chính chí ít cũng phải mất hai ba năm mới thấy rõ, nhưng hắn đã đánh giá thấp sự nhạy bén, thông tuệ của người đương thời, cùng ngọn triều thương nghiệp cuồn cuộn của thời đại này. Nếu không nhờ nền tảng thương nghiệp thời kỳ đầu được xây dựng vững chắc, thì đến giữa thời Minh làm sao bạc trắng của cả thiên hạ đều chảy dồn về mảnh đất này. Tuy nhiên, bưu chính phát triển nhanh chóng cũng làm bộc lộ một vài vấn đề. Thứ nhất, nhân thủ tại các dịch trạm khắp Giang Nam thiếu hụt nghiêm trọng, lấy Dương Châu làm ví dụ. Dịch trạm Dương Châu vốn chỉ có ba mươi mốt lại viên, nhưng hiện nay lượng hàng hóa trung chuyển mỗi ngày lên tới cả ngàn cỗ xe. Chỉ riêng việc kiểm kê hàng tồn kho đã khiến người của dịch trạm xoay xở không kịp, huống chi còn phải lo việc ăn ở cho thương nhân qua lại, quan trọng hơn là dịch trạm còn phải phái dịch tốt hộ tống các đoàn buôn. Đại Minh không cấm chỉ dân gian mang theo binh khí, đoàn buôn nào ít nhiều cũng có người bảo vệ. Nhưng bọn họ chỉ mang đao thương tầm thường, lại thêm danh phận của những hộ vệ đó chẳng thể nào sánh được với danh nghĩa của dịch tốt. Dẫu sao dịch tốt cũng là người của triều đình, có dịch tốt hộ tống thì không chỉ đường sá thuận lợi, mà lúc vào các tòa thành khác cũng giảm bớt phần nào việc bị binh lính giữ thành hạch sách vòi tiền. Thứ hai, chính là vấn đề đường sá. Ở Giang Nam phần lớn đi lại bằng đường thủy, nhưng khi vận chuyển sâu vào nội địa thì đường sá lầy lội khôn cùng, trễ nải biết bao công việc. Muốn giàu trước phải mở đường, quan đạo thời này thực chất cũng chỉ là đường đất được san phẳng hơn đôi chút. Người đi lại nhiều ắt không tránh khỏi mấp mô lồi lõm. Trong khi quan phủ địa phương vừa không có kinh phí, lại vừa chẳng dám tùy tiện lạm dụng sức dân để tu sửa. Nơi đại điện, người của Hộ bộ và Công bộ một hơi bẩm báo hết những điều lợi của bưu chính cùng những chỗ nan giải nghẽn tắc, rồi ngậm miệng đứng chờ chỉ thị của hoàng đế và trừ quân. Chu Nguyên Chương ngồi ngay ngắn trên long ngai, Chu Doãn Thông ngồi trên một chiếc đôn tròn bên cạnh, trước mặt các đại thần khẽ khom mình đứng chầu, trong điện khói trầm thoang thoảng. "Đại tôn!" Chu Nguyên Chương mở lời, "Bưu chính là chủ ý của cháu, lời Hộ bộ và Công bộ vừa tấu, cháu có kế sách gì chăng?" "Chuyện nhân thủ không đủ, tôn nhi quả thực có phần bất ngờ!" Chu Doãn Thông thưa, "Nhân thủ thiếu hụt sẽ khiến hàng hóa số lượng lớn bị ứ đọng chậm trễ, lâu dần uy tín của bưu chính quốc gia ắt sẽ suy giảm!" Thời nào cũng vậy, thời gian chính là tiền bạc. "Tuy nhiên, nếu để các trạm tự tiện tuyển mộ thêm người thì cũng không ổn." Chu Doãn Thông cười khẽ, "Dẫu sao người trong dịch trạm cũng là người ăn bổng lộc triều đình!" Nói đoạn, Chu Doãn Thông trầm ngâm đôi chút, "Tôn nhi trộm nghĩ, liệu có thể tuyển mộ người từ trong dân gian?" Chu Nguyên Chương suy nghĩ một lát: "Tuyển mộ ra sao?" "Nhìn theo đà tiêu thụ phiếu bưu chính hiện nay, dịch trạm các nơi ở Giang Nam đều có lãi, chi bằng trích ra một phần ngân lượng, thuê con em nhà lành vào dịch trạm phụ việc." Khái niệm nhân viên thời vụ của hậu thế được Chu Doãn Thông thuận tay đem ra dùng, "Tốt nhất là chọn những kẻ biết chữ, để họ phụ trách việc kiểm kê hàng hóa trong kho, phân loại đánh số, vào sổ lập hồ sơ, kiểm tra các loại biên lai khế khoán." Hộ bộ Thượng thư Phó Hữu Văn liền bước ra tấu: "Khởi bẩm bệ hạ, thần thấy việc này có thể thi hành!" Chu Nguyên Chương cũng khẽ gật đầu. Thực ra việc mượn sức dân làm việc tạm thời từ xưa đã có, rất nhiều nha dịch khoái sai trong các nha môn địa phương đều là do quan phủ mộ từ dân gian, có kẻ thậm chí chẳng có một đồng tiền công. Dù vậy, người ta vẫn tranh nhau mà làm, bởi lẽ cái bổng lộc mầu mỡ bên trong quả thực quá nhiều. "Còn về việc ăn ở của khách buôn qua lại dịch trạm, chuyện này lại càng dễ xử lý. Cùng lắm thì có thể khoán ra ngoài!" Chu Doãn Thông lại nói. "Khoán?" Chu Nguyên Chương có phần khó hiểu, "Nghĩa là làm sao?" "Lấy dịch trạm Dương Châu làm thí dụ, mỗi ngày đoàn buôn qua lại hàng ngàn người, chuyện ăn uống của ngần ấy con người là một vấn đề lớn. Thương nhân không nỡ bỏ tiền vào tửu lầu nên mới mua phiếu cơm của bưu chính. Nhưng dịch trạm thì làm không xuể, nếu vào lúc này, đem mảng trù phòng tách riêng ra ngoài." Chu Nguyên Chương thuận theo mạch lời của Chu Doãn Thông mà tiếp: "Ý cháu là, tìm một nhóm người biết nấu nướng, chuyên môn mở một nhà ăn để cung cấp cơm nước?" "Hoàng gia gia thánh minh sáng suốt, liệu sự như thần!" Chu Doãn Thông trước tiên khẽ vuốt mông ngựa một câu, rồi mới tiếp tục, "Cơm canh nơi nhà ăn không cần cầu kỳ tinh mỹ, nhưng phải nhiều và đủ no. Kẻ mở nhà ăn mỗi tháng phải nộp một khoản phí bao khoán cho dịch trạm, khách buôn cầm phiếu cơm đến ăn, sau đó nhà ăn đem phiếu ấy đến dịch trạm kết toán, thu được bao nhiêu phiếu thì dịch trạm trả bấy nhiêu bạc. Dịch trạm vừa bớt được nhân công phiền toái, mà người làm nghề ăn uống cũng có mối sinh nhai!" "Nghe thì xuôi tai đấy, nhưng kẻ nhận khoán nhà ăn dẫu sao cũng chỉ là thường dân. Nếu dịch trạm giở trò quỵt nợ, không chịu trả số bạc ấy thì chẳng phải việc tốt hóa việc xấu hay sao?" Chu Nguyên Chương trầm ngâm, "Dân không dám kiện quan, kẻ làm nghề quán xá kiếm từng đồng mồ hôi nước mắt, đừng nói là quỵt, chỉ cần giam tiền chậm ít bữa thôi là người ta đã không sống nổi rồi!" "Hoàng gia gia lo xa rồi!" Chu Doãn Thông mỉm cười, hạ thấp giọng, "Như một dịch trạm lớn cỡ Dương Châu, mở nhà ăn ắt nắm chắc phần thắng, chỉ có lời chứ không có lỗ. Mối làm ăn béo bở bực này, dịch thừa nào nỡ nhường cho người ngoài? Không chừng lại đem giao cho thân thích họ hàng nhà mình làm, cái đó..." Chu Nguyên Chương bừng tỉnh đại ngộ: "Hừ, nước phù sa không chảy ruộng ngoài!" Nhưng ngay sau đó, ngài hừ lạnh một tiếng: "Giao khoán thì được, nhưng đồ ăn thức uống nhất thiết phải sạch sẽ, phân lượng phải đủ đầy, buôn bán phải thật thà không lừa già dối trẻ, nếu dám làm phường con buôn lòng lang dạ thú thì hừ hừ!" "Những chi tiết then chốt bên trong, vẫn phải trông cậy vào các vị đại thần Hộ bộ cân nhắc bàn định!" Chu Doãn Thông cười đáp. Lão gia tử quả nhiên vẫn nhìn xa trông rộng, Chu Doãn Thông vừa đề xuất, ngài đã nhìn ra mầm mống của thói làm ăn gian dối chốn bếp núc. Lũ gian thương làm đồ ăn bẩn thỉu quả thực đáng tội chết, hễ nghĩ tới cơm nước thời còn đi học ở hậu thế, kẻ nhận thầu lại chính là thân thích của hiệu trưởng, Chu Doãn Thông lại thấy căm tức nghiến răng. "Thế nhưng, những chuyện này đều chỉ là việc nhỏ, cốt lõi nhất vẫn là vấn đề đường sá!" Chu Doãn Thông lại cất lời: "Muốn giàu trước phải mở đường. Đường sá không thông suốt, hàng hóa lớn vận chuyển chậm trễ, ắt sẽ kìm hãm sự lưu thông của bưu chính." Nhắc tới việc này, các đại thần khác đều nín thinh không dám mở miệng. Lão Hoàng gia Chu Nguyên Chương vốn dĩ ghét nhất là việc lạm dụng sức dân, việc mở đường tu sửa cầu cống hao tổn quá nhiều thời gian, dùng tới quá nhiều nhân lực, vả lại vùng nội địa không phải biên cương, việc của bách tính chủ yếu là canh tác đồng áng. Nếu điều động dân phu trên quy mô lớn làm lỡ mất mùa màng cày cấy, thì chẳng ai gánh nổi tội này. "Tu sửa đường sá chính là đại kế trăm năm!" Chu Doãn Thông lại nhấn mạnh, "Hoàng gia gia, đường đến lúc phải sửa rồi! Chẳng nói đâu xa, Giang Tây cũng tính là một cõi Giang Nam, dạo tôn nhi tới Phủ Châu, gặp lúc mưa lớn quan đạo lầy lội không sao đi nổi, cưỡi ngựa còn đỡ, chứ xe lớn thì hoàn toàn chịu chết."