Chương 130: Các đại nhân lại lên lớp: Cơ sở kinh tế quyết định kiến trúc thượng tầng

Lý Đức Dụ mắt sáng lên, nói nhỏ với Diệp Hành Chi: "Diệp đại nhân, chúng ta lại sắp được nghe Trần tiên sinh giảng bài rồi." Diệp Hành Chi gật đầu, khẽ cười. Mỗi lần nghe Trần Văn giảng bài, hắn đều cảm nhận được một sự chấn động đảo lộn nhận thức. Lúc này, hắn vô cùng mong chờ lời giảng giải tiếp theo của Trần Văn. "Trước tiên, ta muốn hỏi mọi người một câu." Trần Văn xoay người, ánh mắt đảo qua đám người. "Vì sao bách tính chỉ tin tộc trưởng, không tin quan phủ?" Lý Đức Dụ mở lời trước, hắn làm tri phủ nhiều năm, đối với chuyện này có cảm xúc sâu sắc: "Bởi vì trời cao hoàng đế xa. Quan phủ quản được một lúc, chẳng quản được một đời. Bách tính sợ quan, nhưng càng sợ mất gốc. Tông tộc chính là gốc rễ của họ." Trương Thừa Tông cũng giơ tay nói: "Thưa tiên sinh, con xuất thân nhà nông, con hiểu rõ. Trong thôn, ai nấy đều là thân thích, thậm chí mấy trăm năm trước cùng chung một tổ tông. Nhà ai có việc hiếu hỉ, cả thôn đều phải đi tiền mừng, góp lễ. Mối quan hệ này không thể cắt đứt được. Còn huyện lệnh đại nhân là lưu quan, ba năm đổi một lần, đối với họ thì đó là người ngoài." Diệp Hành Chi vuốt râu gật đầu: "Chẳng những thế. Luận Ngữ có câu: Phụ vi tử ẩn, tử vi phụ ẩn, trực tại kỳ trung hĩ. Tông tộc chuộng chuyện thân thích bao che cho nhau, tôn ti trật tự rõ ràng. Tộc trưởng là bậc trưởng bối, là bề trên. Làm trái tộc trưởng chính là bất hiếu. Ở chốn thôn quê, tội bất hiếu còn nặng hơn cả chém đầu." "Đều nói đúng cả." Trần Văn vẽ một vòng tròn lên bảng đen, rồi chấm một điểm vào giữa vòng tròn. "Trong xã hội làng quê, mỗi người đều là một tâm vòng tròn. Mạng lưới quan hệ của người đó giống như hòn đá ném xuống nước tạo nên những gợn sóng lan dần ra từng vòng từng vòng." "Vòng trong cùng là cha mẹ anh em, vòng kế tiếp là người cùng dòng tộc, xa hơn nữa là thông gia láng giềng. Càng ra ngoài, quan hệ càng lạt lẽo." Trần Văn chỉ vào tâm vòng tròn. "Triệu thái gia chính là trung tâm của những gợn sóng ấy. Trong mắt thôn dân, ông ta là người nhà, là trưởng bối cùng gốc cùng nguồn, là chiếc ô che chở. Còn Tôn đại nhân, ngài là người ngoài, là vị quan đến xía mũi vào chuyện của họ. Trong cái vòng khép kín đó, bênh người thân chẳng màng lý lẽ mới là đạo lý hiển nhiên! Bởi vì suốt mấy nghìn năm qua, đó là quy tắc sinh tồn của họ. Kẻ nào giúp người ngoài, kẻ đó là phường ăn cây táo rào cây sung, là phản bội tổ tông!" Diệp Hành Chi nghe vậy thì nhíu chặt mày, như có điều suy nghĩ: "Ý tiên sinh là, họ không tin phép nước vì phép nước cách họ quá xa, còn nhân tình lại quá gần?" Trần Văn gật đầu, nói tiếp: "Nhận thức được bố cục căn bản này mới là bước đầu tiên. Còn vụ án chức nữ sở dĩ xảy ra, ngoài việc có Ngụy công công chống lưng phía sau, nguyên nhân sâu xa hơn thực chất là..." Trần Văn vừa nói vừa viết một câu lên bảng đen. Cơ sở kinh tế quyết định kiến trúc thượng tầng. Từng chữ trong câu này ai nấy đều biết, nhưng ghép lại với nhau thì hệt như thiên thư. "Cơ sở kinh tế?" Diệp Hành Chi chau mày. "Thưa tiên sinh, hai chữ kinh tế lão phu vốn biết, ấy là ý tứ kinh bang tế thế, cứu giúp muôn dân. Nhưng hai chữ cơ sở dùng ở chỗ này lại có thâm ý gì? Chuyện này có can hệ gì tới việc giết người ở Triệu Gia Thôn?" "Can hệ rất lớn." Trần Văn không vội giải thích, mà quay người bước tới trước án thư. Hắn cầm lấy một chiếc màn thầu nguội còn thừa từ ban sáng, rồi tiện tay nhấc một cuốn Luận Ngữ lên. Hắn đặt chiếc màn thầu xuống bàn, rồi đè mạnh cuốn Luận Ngữ lên trên. "Chư vị, trước hết chúng ta phải làm rõ, người ta sống ở trên đời, việc đầu tiên là gì?" "Tất nhiên là ăn cơm rồi." Vương Đức Phát đáp nhanh nhất, "Không ăn cơm thì chết đói. Chết đói là chuyện lớn, thất tiết là chuyện nhỏ... Ờ, không đúng, chết đói là việc lớn nhất, những chuyện khác đều nhỏ nhặt." "Đúng." Trần Văn chỉ vào chiếc màn thầu kia, "Đây chính là cơ sở kinh tế." "Nó là cần câu cơm của chúng ta, là gốc rễ để chúng ta dựa vào mà sinh tồn. Đối với Trương Thừa Tông, đó là hoa màu ngoài đồng ruộng. Đối với Lý Hạo ngươi, đó là bạc vụn dưới bàn tính. Đối với thợ dệt Ninh Dương, đó là từng cỗ khung cửi. Không có nó, người ta phải chết. Nó là nền móng, là bệ đỡ." Mọi người gật đầu, đạo lý này tuy mộc mạc trần trụi nhưng lại rất dễ hiểu. Trần Văn lại chỉ vào cuốn Luận Ngữ đang đè trên chiếc màn thầu. "Thế còn thứ này? Đây là cái gì?" "Đây là lời dạy của thánh nhân, là lễ pháp, là thiên đạo." Diệp Hành Chi cung kính đáp, thậm chí còn chắp tay vái cuốn sách. "Đây là quy củ, là trật tự." Trần Văn bổ sung, "Đây chính là kiến trúc thượng tầng." "Nó là quy củ chúng ta định ra, là lễ pháp, là nha môn, là từ đường, thậm chí là hoàng quyền. Nó dùng để bảo cho chúng ta biết phải chia chiếc màn thầu này ra sao, phải sống qua ngày thế nào. Nó được xây dựng trên nền tảng của việc ăn cơm." "Cổ nhân có câu: 'Kho lẫm đầy mới biết lễ tiết, áo cơm đủ mới biết vinh nhục'. Câu này ai nấy đều từng nghe qua. Nhưng thâm ý trong đó, các ngươi thật sự hiểu sao?" Trần Văn nhìn quanh đám người có mặt, cuối cùng điểm tên Lý Hạo. "Lý Hạo, ngươi nói cho ta biết. Nếu ngươi là Triệu thái gia, ngoài thân phận tộc trưởng ra, ngươi còn là gì?" Lý Hạo ôm bàn tính, nghĩ một lát rồi đáp: "Còn là một đại địa chủ. Một nửa ruộng đất ở Triệu Gia Thôn đều là của nhà ông ta. Ông ta có tiền có lương thực, lại còn có thể cho vay nặng lãi." "Đúng." Trần Văn gật đầu, "Vậy ruộng đất của ông ta do ai cày cấy?" "Là tộc nhân của Triệu Gia Thôn. Phần lớn bọn họ là tá điền, dựa vào việc thuê cày ruộng của Triệu thái gia để sống. Hằng năm nộp địa tô xong, số còn lại cũng chỉ vừa đủ no bụng qua ngày." "Đúng là như thế." Thước kẻ trong tay Trần Văn gõ lên bảng đen, "Trước kia, cơ sở kinh tế của Triệu Gia Thôn là gì? Là đất đai." "Chén cơm của tộc nhân nằm trong tay Triệu thái gia. Họ buộc phải dựa vào đất đai để sinh tồn, buộc phải nhờ cậy Triệu thái gia ban cho miếng ăn. Nếu rời khỏi đất đai, họ sẽ chết đói, ngay cả việc đi đâu để xin ăn cũng chẳng biết." "Cho nên để duy trì cái trật tự dựa vào đất đai mà kiếm ăn này, để bảo đảm đám tá điền không bỏ trốn, không làm loạn, ngoan ngoãn nộp tô, bắt buộc phải có một bộ quy củ, tức là kiến trúc thượng tầng. Đó là tôn ti trật tự, đó là buộc phải nghe lời tộc trưởng, đó là trói chặt con người vào mảnh đất, không được phép chạy loạn!" "Bộ quy củ này bảo vệ chẳng phải thứ đạo đức viển vông hư ảo gì, nó bảo vệ lợi ích của địa chủ, giữ gìn sự ổn định của ruộng đất!" Diệp Hành Chi nghe mà sắc mặt khẽ đổi, hắn theo bản năng muốn phản bác, nhưng lời đến khóe môi lại nuốt ngược trở vào. Hắn nhìn Trần Văn, trong ánh mắt đầy vẻ giằng xé: "Ý tiên sinh là, lễ giáo truyền thừa ngàn năm qua chỉ vì mấy mẫu ruộng tiền tô thôi sao? Như thế há chẳng quá đỗi con buôn hèn mọn. Đạo Khổng Mạnh lẽ nào đều là để toan tính chút lương thực ấy?" "Diệp đại nhân, không phải chuyện con buôn, mà là sự sinh tồn." Giọng Trần Văn ôn hòa hơn đôi chút, "Trước khi chế độ tỉnh điền sụp đổ, vì sao lại có câu 'Phổ thiên chi hạ mạc phi vương thổ'? Vì sao lại có chế độ phân phong? Bởi vì đất đai khi ấy là của quân vương, cấm được mua bán. Bách tính chỉ có thể canh tác tập thể trên mảnh tỉnh điền, cùng ăn một nồi cơm chung. Đã không thể xê dịch đất đai thì con người cũng chẳng thể rời đi. Vì thế mới cần phân phong chư hầu, từng tầng quản thúc, đó chính là quy củ thời bấy giờ." Trần Văn dừng lại một lát, "Nhưng sau đó, vì sao lại đổi khác?" "Bởi vì lễ nhạc sụp đổ ư?" Diệp Hành Chi thăm dò trả lời, đây là đáp án chuẩn mực nhất của nhà Nho. "Sai." Trần Văn không chút lưu tình gạt bỏ, "Là vì đồ sắt và việc cày bằng trâu bò đã xuất hiện!" "Có cày sắt trâu cày, một người đã có thể khai khẩn cả một vùng đất hoang rộng lớn. Những mảnh đất hoang tự khai khẩn này không cần nộp công lương, hoa lợi thu về thuộc về riêng mình. Thế là công điền không ai cấy cày, tỉnh điền hoang phế, ruộng tư lại ngày càng nhiều. Đất đai bắt đầu tư hữu hóa, có thể đem ra mua bán." Cây bút đá trong tay Trần Văn gạch một đường trên bảng đen, xóa đi chữ tỉnh điền rồi viết vào chữ tư điền. "Khi đất đai có thể mua bán, con người không còn bị trói chặt vào một mảnh đất cố định, cũng chẳng còn phụ thuộc sống chết vào một lãnh chúa nào đó nữa. Người ta bắt đầu lưu động, bắt đầu bôn ba vì mối lợi." "Lúc này, cái chế độ phân phong trói chặt con người kia còn quản nổi không? Không quản nổi nữa!" "Cho nên, Thương Ưởng biến pháp, phế bỏ tỉnh điền, khai thông bờ cõi bờ ruộng. Tần Thủy Hoàng thống nhất thiên hạ, phế phân phong, lập quận huyện. Vì sao phải lập quận huyện? Bởi vì cần biên hộ tề dân! Cần thu thuế theo đầu người, theo mẫu ruộng! Đây là quy củ mới được dựng nên nhằm thích ứng với phương thức kiếm ăn mới mang tên đất đai tư hữu!" "Diệp đại nhân ngài xem, có phải cách thức kiếm ăn đổi khác thì quy củ cũng phải đổi theo không?" Diệp Hành Chi nghe đến ngây ngô ngơ ngác. Hắn chưa từng nghĩ tới giai đoạn biến cách lịch sử tráng lệ cuộn trào kia lại có thể bị mấy câu nói này mổ xẻ rành mạch và lạnh lùng đến thế. "Hóa ra cái gọi là lễ nhạc sụp đổ chẳng phải do lòng người không còn thuần hậu như xưa, mà là vì xuất hiện thêm mấy lưỡi cày sắt ư?" Diệp Hành Chi cảm thấy mình đã đọc sử bấy nhiêu lần, nhưng chưa từng suy xét từ góc độ này. "Chính là như vậy." Trần Văn gật đầu, "Cày sắt trâu cày đã phá vỡ chế độ tỉnh điền, còn các xưởng dệt cùng sinh ti khoán hiện nay đang phá vỡ mô thức quản lý của tông tộc chốn hương thôn." Chu Thông ở một bên như có điều suy nghĩ: "Ý tiên sinh là, pháp độ không phải bất di bất dịch, nó biến đổi theo sự thay đổi của cơ sở kinh tế kia? Nếu cơ sở đã đổi mà pháp độ vẫn giữ nguyên thì chính là khắc dấu mạn thuyền tìm gươm sao?" "Thông minh!" Trần Văn gật đầu tán thưởng. "Nhưng lúc này đây!" Trần Văn xoay người chỉ ra ngoài cửa sổ, "Tân chính đã tới, xưởng dệt đã tới." "Nữ công vào xưởng làm việc kiếm được bạc, số bạc này chui thẳng vào túi tiền của chính họ, không phải qua tay Triệu thái gia! Họ có tiền rồi sẽ không còn dựa vào ruộng đất của Triệu thái gia nữa, thậm chí có thể nuôi sống cả nhà, dắt díu cả gia đình dọn lên huyện thành sinh sống!" "Điều này có nghĩa là gì?" Lý Hạo chợt bừng tỉnh, lớn tiếng nói: "Có nghĩa là cơ sở kinh tế đã thay đổi! Họ không còn dựa vào đất đai để kiếm ăn nữa! Họ kiếm ăn bằng việc làm công rồi!" "Đúng vậy!" Ánh mắt Trần Văn sáng quắc như đuốc, "Những kẻ vốn dựa dẫm vào tộc trưởng, nay đã tự lập! Những người vốn phải quỳ gối cầu xin miếng ăn, nay đã có thể đứng thẳng lưng mà kiếm bạc rồi!" "Khi phương thức kiếm miếng ăn đã đổi, khuôn phép cũ kỹ dùng để trói buộc bọn họ sẽ biến thành xiềng xích!" "Triệu thái gia sợ không phải là bại hoại phong hóa, thứ lão sợ là xiềng xích bị đứt! Nếu người đều bỏ đi hết, ai tới cày ruộng cho lão? Ai nộp bạc vào quỹ chung của dòng họ? Ai làm trâu làm ngựa cho lão sai khiến? Quyền lực và phú quý của lão đều sẽ tan thành mây khói theo sợi xích gãy kia!" "Cho nên lão phải giết người! Lão muốn dùng máu của Triệu Tiểu Muội để răn đe tất cả mọi người: Muốn chạy trốn ư? Đây chính là kết cục!" "Lão giết chẳng phải dâm phụ, mà là giết đi phương thức sản xuất mới! Giết đi sự tự do! Ràng buộc lợi ích lớn đến mức ấy, lão tất nhiên phải làm vậy, huống chi sau lưng lão hiện giờ còn có Ngụy công công chống lưng." Diệp Hành Chi sững sờ chết lặng. Hắn cảm giác nhận thức của mình từ trước đến nay đang sụp đổ, nhưng lại không thể không thừa nhận lời Trần Văn nói quá đỗi thấu đáo, thấu đáo đến mức khiến người ta phải giật mình khiếp vía. Hắn thở dài một tiếng, sắc mặt ảm đạm: "Hóa ra là vậy, cái gọi là giữ gìn lễ giáo rốt cuộc chỉ nhằm khóa chặt con người hay sao? Lão phu hôm nay được mở mang tầm mắt rồi." Tôn Chí Cao đứng một bên nghe mà mồ hôi lạnh chảy ròng ròng, giơ tay quẹt trán: "Tiên sinh, đạo lý này quá thấu triệt, thấu triệt đến phát sợ. Thế nhưng nếu Triệu thái gia làm vậy vì tiền tài và quyền lực, chúng ta đưa tiền cho lão liệu có xong không? Chúng ta bỏ tiền chuộc mấy nữ công kia ra? Hay là điều binh tới cướp người?" "Chuộc ư?" Trần Văn lắc đầu, "Chuộc được một lúc, không chuộc được cả đời. Chỉ cần bách tính còn nghĩ rằng rời khỏi tông tộc là không sống nổi, thì chuyện thế này sẽ còn tiếp diễn khôn cùng. Hơn nữa một khi đã chuộc, chẳng khác nào thừa nhận gia pháp của lão là đúng, là quan phủ đuối lý." "Vậy còn cướp thì sao?" Trương Thừa Tông sốt ruột, "Chúng ta có dân đoàn, có Lâm tướng quân, cướp mấy người chẳng phải dễ như trở bàn tay sao?" "Không thể cướp." Trần Văn xoay người, viết lên tấm bảng đen cụm từ thứ hai. Dịch vụ công. "Đây là điểm thứ hai ta muốn nói tới. Cũng là tầng sâu xa hơn." "Tại sao bách tính thà chịu cho Triệu thái gia bóc lột, cũng không muốn tin vào quan phủ? Tại sao Tôn đại nhân đích thân tới nơi mà ngay cả cửa cũng không vào nổi? Chẳng lẽ trời sinh bọn họ đã là lũ đê tiện ưa chịu khổ?" Tôn Chí Cao cười khổ: "Bởi vì quan phủ quản quá xa xôi, lỏng lẻo. Lại nói một câu thật lòng, ngoài việc thu thuế ra, chúng ta quả thực chưa từng làm được việc gì thiết thực cho họ. Sửa đường không có tiền, mở trường không có người, lắm phen còn phải phân bổ thêm tạp dịch. Bách tính thấy quan như chuột thấy mèo, trốn còn không kịp." "Đúng là như vậy!" Trần Văn chỉ vào cụm từ trên bảng, "Bởi vì thứ quan phủ cho đi quá ít ỏi." "Ở chốn thôn quê, ai đứng ra bắc cầu đắp đường? Tông tộc. Ai mở trường tư dạy chữ? Tông tộc. Ai cho cô nhi quả phụ miếng ăn lót dạ? Vẫn là tông tộc. Thậm chí vợ chồng nhà ai cãi vã, cũng đều tìm đến tộc trưởng để phân xử." "Dẫu cho Triệu thái gia bóc lột họ, nhưng cũng cung cấp cho họ sự bảo đảm sinh tồn và trật tự căn bản nhất. Trong mắt bách tính, tông tộc chính là một triều đình thu nhỏ, Triệu thái gia vừa là quan phụ mẫu, vừa là người phục vụ họ." "Bắc cầu đắp đường, giáo dục, cứu trợ và phân xử ấy, được gọi là dịch vụ công." Chu Thông lên tiếng: "Ý của tiên sinh là, tông tộc trên thực tế đã gánh vác thay chức năng của quan phủ? Trong khi quan phủ lại bỏ trống vị trí này?" "Không sai." Trần Văn gật đầu, "Cho nên chúng ta muốn đánh bại tông tộc, không thể chỉ dựa vào pháp luật để chèn ép, cũng chẳng thể chỉ dùng lợi ích để dỗ dành." "Chúng ta phải gây dựng một tổ chức ưu việt hơn cả tông tộc, cung cấp dịch vụ công tốt hơn bọn họ!" Trần Văn nhìn khắp lượt mọi người, ánh mắt sâu thẳm. "Triệu thái gia bắc được cầu, thương hội chúng ta có bắc được không? Được! Thậm chí còn bắc đẹp và chắc hơn!" "Triệu thái gia mở được trường tư, chúng ta có mở được không? Được! Hơn nữa chúng ta dạy tính toán sổ sách, dạy kỹ nghệ, dạy bản lĩnh kiếm ra tiền!" "Triệu thái gia xử được việc nhà, chúng ta có xử được không?" "Chúng ta phải cho bách tính biết, bước ra ngoài bức tường kia sẽ có cơm ăn, có sách đọc, có đạo lý để giãi bày!" "Chúng ta phải dùng một tập thể mới toanh để thay thế cho cái tông tộc cũ kỹ kia!" "Đó mới là kế rút củi đáy nồi thật sự!" Khắp gian phòng lặng ngắt như tờ. Tất cả mọi người đều bị quy mô to lớn trong trù tính của Trần Văn làm cho chấn động. Đây đã không còn là chuyện cứu người đơn thuần nữa, mà là tái thiết lại toàn bộ xã hội thôn dã. Trương Thừa Tông xúc động đến run cả người: "Tiên sinh, con hiểu rồi. Chúng ta không phải tới dỡ bỏ từ đường của họ, mà là đi dựng cho họ một tòa từ đường mới rộng lớn hơn!" Lý Đức Dụ cũng hít sâu một hơi: "Nghe tiên sinh nói một tịch, hơn đọc mười năm đèn sách. Bổn quan hôm nay mới hiểu thế nào là thuật chăn dân. Thói làm quan trước kia chỉ biết thu thuế mà không biết phục vụ, quả thực đã quá nhàn hạ rồi. Kế sách này của tiên sinh, không chỉ cứu được Ninh Dương, mà còn mở ra một con đường trị quốc mới cho Đại Hạ!" Trần Văn nói tiếp: "Đạo lý đã thông suốt, nhưng Triệu Tiểu Muội vẫn đang quỳ trong từ đường, tiếng trống vẫn chưa dứt." "Chúng ta hiện tại không có đủ thời gian để thong thả dựng từ đường mới, trước mắt phải phá giải được thế cờ chết này đã." Lý Đức Dụ gật đầu, hỏi dồn: "Vậy thưa tiên sinh, chúng ta phải phá cuộc ra sao?"