Chương 188: Bình cũ rượu mới

Cửa thư viện đóng chặt. Trong phòng nghị sự, than hồng rực lửa. Sáu đệ tử nòng cốt ngồi quây thành vòng tròn, trước mặt không còn là sổ sách, hồ sơ hay bản đồ, mà là những chồng "Tứ Thư chương cú tập chú", "Ngũ Kinh chính nghĩa" chất cao như núi. "Than ôi..." Vương Đức Phát gục đầu trên đống sách, phát ra tiếng thở dài thứ một trăm lẻ tám. Hắn lật cuốn "Đại Học" kêu xoành xoạch, tựa như đang lật một cuốn thiên thư không chữ. "Tiên sinh, chúng ta chi bằng bàn chuyện kiếm tiền đi. Mấy chữ trong cuốn sách này trò đều nhận ra, nhưng ghép lại với nhau thì chẳng khác nào bùa ngủ gật. Nhất là cái ông Chu Hi hủ nho kia, dài dòng một đống, đọc mà đau cả đầu. Cái đạo cách vật trí tri này, chẳng phải chúng ta đã sớm 'cách' qua rồi sao? Sao lại còn phải học thuộc mấy lời giải thích cũ rích này chứ?" Lý Hạo cũng đặt bút xuống, xoa cổ tay mỏi nhừ, vẻ mặt đầy bối rối: "Phải đấy tiên sinh. Trước đây thi viện thí, chúng trò viết sách luận trôi chảy biết bao, bởi vì khi đó thi về thực vụ, về cách giải quyết vấn đề. Thế nhưng trường thi thứ nhất của kỳ thi hương lại khảo cứu thuần về kinh nghĩa, về vi ngôn đại nghĩa. Trong bụng trò rõ ràng chứa đầy những thứ tiên sinh đã dạy như bàn tay vô hình, như giao dịch kỳ hạn, nhưng hễ đặt bút viết văn Tứ Thư là trò lại chẳng dám dùng. Những từ mới mẻ đó không thể đưa vào bài thi được! Viết vào là thành ra kinh luân trái đạo! Thành thử bây giờ viết kinh nghĩa, trò lại phải quay về gặm tập chú của Chu Tử, ăn bám vốn cũ. Cảm giác này chẳng khác nào trong tay rõ ràng có đao sắc, lại cứ ép trò phải dùng gậy gỗ đi đốn củi, uất ức vô cùng!" Ngay cả Trương Thừa Tông vốn điềm đạm cũng lộ vẻ khó xử: "Quả đúng như vậy, thưa tiên sinh. Học trò viết sách luận về nông sự thì hạ bút thành văn, bởi đó là đạo lý mọc ra từ đồng ruộng. Thế nhưng hễ đụng tới thuần kinh nghĩa là lại thấy như quay về những ngày học vẹt trước kia. Cứ cảm thấy thực vụ trước đây cùng lý luận của tiên sinh rất khó liên kết với kinh nghĩa. Cảm giác đứt gãy này quá nặng nề, giống như mặc áo dài xuống ruộng, rõ ràng có sức mà không dùng nổi." Trần Văn đứng trước bảng đen, nhìn đám đệ tử vốn sát phạt quyết đoán trên thương trường nay lại có phần bó tay bó chân trước kinh nghĩa, khẽ mỉm cười. "Đứt gãy là đúng rồi." Trần Văn gõ nhẹ lên bảng đen, giọng nói trong trẻo. "Bởi vì trong đầu các ngươi hiện giờ đã nạp vào những điều mới mẻ. Bảo các ngươi đi nhai lại phần bánh thừa người khác đã nhai qua, tự nhiên sẽ thấy nhạt nhẽo vô vị." "Thế nhưng, trường thứ nhất của kỳ thi hương lại khảo đúng về kinh nghĩa. Đây là viên gạch gõ cửa, là ải ắt phải vượt qua." "Vậy phải làm sao? Học vẹt sao ạ?" Vương Đức Phát tuyệt vọng hỏi. "Không." Trần Văn lắc đầu. "Lần này chúng ta không học vẹt, chúng ta chơi một trò chơi mới. Trò chơi này gọi là bình cũ rượu mới." Hắn vẽ lên bảng đen một bình rượu cổ kính, bên cạnh lại vẽ một vò rượu có đề chữ 'tân học'. "Các ngươi cảm thấy tân học và cựu học là hai chuyện khác nhau? Nghĩ rằng thương chiến và kinh nghĩa không liên quan gì đến nhau sao?" Trần Văn đi tới trước mặt Lý Hạo, gõ nhẹ lên đầu hắn. "Lý Hạo, ngươi còn nhớ chăng, năm xưa khi ta dạy các ngươi về bàn tay vô hình, tức là quan hệ cung cầu của thị trường, ta đã nói thế nào?" Lý Hạo ngẩn ra, ngẫm nghĩ một thoáng rồi mắt chợt sáng lên: "Nhớ rồi! Tiên sinh khi ấy nói, khi giá cả lên cao, người muốn bán sẽ nhiều lên, sức mạnh này không cần triều đình hạ lệnh mà tự khắc sẽ phát sinh. Người nói đó chính là 'nơi nào có mối lợi, dẫu núi cao ngàn trượng cũng chẳng ngăn được'!" "Đúng." Trần Văn lại nhìn sang Cố Từ. "Cố Từ, ván cờ không triệt tiêu lẫn nhau mà ngươi dùng để phá cục ở Thục Địa, cái lý luận 'làm lớn chiếc bánh' ấy, khi đó Diệp Hành Chi đại nhân đã đúc kết thế nào?" Cố Từ gõ mạnh quạt xếp, thốt lên: "Diệp đại nhân nói, Kinh Dịch có câu: 'Thiên địa giao nhi vạn vật thông dã'. Ván cờ không triệt tiêu lẫn nhau này, chẳng phải chính là một chữ 'thông' đó sao?" Trần Văn lại quay sang Trương Thừa Tông. "Thừa Tông, khi xưa ta dạy ngươi tách rời quyền sở hữu ruộng đất và quyền sử dụng, tức là chế độ định ngạch vĩnh điền, ta đã trích dẫn điển cố ở đâu?" Trương Thừa Tông gãi đầu, cười chất phác: "Cái này học trò nhớ rõ nhất! Tiên sinh nói đó là câu 'Một con thỏ chạy, trăm người đuổi theo, ấy là vì danh phận chưa định' trong Thương Quân Thư! Người nói đó gọi là định phận để dứt tranh chấp, cũng gọi là phép biện chứng giữa thể và dụng!" Trần Văn xòe hai tay, nhìn quanh mọi người. "Các ngươi xem, ngày thường ta giảng bài cho các ngươi, chẳng phải vẫn luôn làm việc này hay sao? Ta luôn dùng kinh điển của thánh nhân để diễn giải những đạo lý thực dụng đó. Ta đem kinh tế học ký thác vào 'nơi có mối lợi', đem lý thuyết trò chơi ký thác vào chữ 'thông' của Kinh Dịch, đem chế độ quyền tài sản ký thác vào chữ 'định phận' của Thương Quân Thư." "Cho nên khi xưa Diệp đại nhân và Lý đại nhân mỗi lần dự thính đều cảm thấy sách vở mình đọc trước kia chưa thấu đáo, thực chất là do ta cố ý làm vậy." "Vì thế ngón nghề này các ngươi sớm đã mưa dầm thấm đất, học được bảy tám phần rồi, chỉ là bản thân các ngươi chưa nhận ra, còn ngỡ đó là hai tấm da khác biệt." "Hiện tại, việc chúng ta cần làm không phải là học thêm trò mới nào cả." "Mà là đem cái cảm giác khi nghe ta giảng bài ngày thường, đem cái sự dung hội quán thông ấy áp dụng vào văn bát cổ! Đem những thứ kỳ lạ trong đầu các ngươi đường hoàng phơi bày ra, có điều phải khoác lên cho chúng một bộ y phục cổ văn mà quan khảo thí đọc hiểu được, lại vừa ý." "Đó gọi là phản phác quy chân, vi ngôn đại nghĩa!" Các đệ tử đưa mắt nhìn nhau, như có điều suy nghĩ. "Hóa ra là vậy..." Lý Hạo lẩm bẩm, "Hóa ra tiên sinh sớm đã trao chìa khóa cho chúng trò, chỉ là chúng trò chưa từng tự mở cửa." "Không sai." Trần Văn tự tin mỉm cười. "Nào, chúng ta diễn luyện ngay tại chỗ. Hãy dùng chính tư duy quen thuộc nhất của các ngươi để giải đề bài xưa cũ nhất này." Trần Văn thuận tay cầm lên một cuốn Luận Ngữ. "Lấy câu này đi: 'Bách tính túc, quân thục dữ bất túc?'. Đây là một đề Tứ Thư kinh điển, đã thi qua vô số lần. Lý Hạo, hiện tại ngươi là quản sự thương hội. Nếu là ngươi trước đây, ngươi sẽ giải thế nào?" Lý Hạo ngẫm nghĩ rồi thành thật đáp: "Thì cứ theo chú giải của Chu Tử mà nói thôi ạ. Ý là khuyên bậc quân chủ phải tiết kiệm, giảm nhẹ sưu thuế. Chỉ cần bách tính no đủ thì quân chủ tự nhiên cũng no đủ. Cốt lõi nằm ở một chữ 'nhân', bảo hoàng thượng bớt tiêu pha, để lại nhiều hơn cho bách tính." "Đó là cái nhìn của hủ nho." Trần Văn lắc đầu, lộ vẻ khinh thường. "Quá viển vông, quá nông cạn. Hoàng thượng cũng phải nuôi quân, cũng phải trị thủy, chỉ dựa vào tiết kiệm thì có thể giúp nước giàu dân mạnh được sao?" "Bây giờ, ngươi hãy dùng môn kinh tế học ta dạy trước kia, dùng tư duy sổ sách của thương hội chúng ta mà nghĩ lại xem. Cái mối quan hệ giữa 'dân đủ' và 'vua đủ' rốt cuộc là thế nào? Hãy nghĩ đến lý luận làm chiếc bánh lớn hơn, nghĩ đến mối quan hệ giữa vốn và lời mà ta đã giảng trong tiết học đầu tiên." Lý Hạo ngẩn ra, ngón tay vô thức gõ nhịp trên mặt bàn, tựa như nơi đó có một bàn tính vô hình. Ánh mắt hắn bắt đầu biến đổi, từ mờ mịt chuyển sang sắc bén. "Tiền của bách tính chính là tiền vốn, là vốn liếng để làm ăn. Tiền của quân chủ chính là tiền lời sinh ra từ vốn, tức là thuế má." "Nếu tiền vốn ít đi, tiền lời chắc chắn sẽ ít. Nếu tiền vốn nhiều lên, dẫu cho tỷ lệ thu lời có định thấp một chút, tổng tiền lời thu về vẫn sẽ nhiều hơn!" "Bốp!" Lý Hạo vỗ mạnh vào đùi, mắt sáng như đồng xu. "Trò hiểu rồi! Tiên sinh! Điều này giống hệt như chính sách thuế thấp để thu hút khách mà chúng ta từng thi hành! Tuy chúng ta giảm phí qua đường, thoạt nhìn như chịu thiệt, nhưng vì thương nhân đến đông hơn, lượng giao dịch lớn hơn, cuối cùng tổng số tiền thu về lại càng nhiều! Đây chính là sự vận dụng ngược lại của việc một vốn vạn lời! Tàng phú ư dân không phải là để tiết kiệm, mà là để nuôi dưỡng cái gốc vốn đó! Chỉ cần cái vốn của bách tính lớn mạnh, cái lợi của quân chủ tự khắc sẽ cuồn cuộn đổ về!" "Đúng!" Trần Văn vỗ mạnh tay tán thưởng. "Ngươi xem, đạo lý này chẳng phải đã thông suốt rồi sao? Chẳng phải có sức thuyết phục hơn nhiều so với việc chỉ đơn thuần khuyên hoàng thượng thắt lưng buộc bụng hay sao?" "Thế nhưng!" Trần Văn chuyển giọng, "Trên bài thi ngươi không thể viết chữ 'tiền vốn', cũng không thể viết 'làm bánh'. Ngươi phải dùng lời của thánh nhân mà bao bọc nó lại." "Cố Từ." Trần Văn nhìn sang Cố Từ đang phe phẩy quạt xếp, "Văn tài của ngươi tốt nhất. Ngươi hãy giúp Lý Hạo trau chuốt lại. Đem cái ý 'dưỡng vốn sinh lời' vừa rồi, dùng thứ văn ngôn chính thống nhất mà nói ra. Phải khiến cho quan khảo thí xem xong liền cảm thấy đây chính là lời của Khổng Mạnh tái thế." Cố Từ khẽ mỉm cười, nhẹ nhàng lay động quạt xếp. Hắn trầm ngâm giây lát, trong đầu hiện lên câu "Thiên địa giao nhi vạn vật thông" của Diệp Hành Chi, lại nhớ tới câu "nguồn nước đầu nguồn" của tiên sinh trong thương chiến. "Nguồn sâu thì dòng dài, gốc vững thì lá tốt." "Dân giàu thì thuế nước tuy mỏng mà thực dày, dân nghèo thì thuế nước tuy dày mà thực mỏng." "Thuận theo cái lợi của dân mà làm lợi cho dân, ắt nguồn tài cuồn cuộn, lấy mãi không cạn. Tát cạn ao bắt cá, ắt cá chết lưới rách, đôi bên cùng thiệt." "Cái gọi là đủ, chẳng riêng gì kho đống đầy ắp, mà chính là cái cơ sinh sôi nảy nở khôn cùng." "Hay!" Vương Đức Phát nghe đến mức trừng trừng hai mắt, không kìm được đập bàn khen tuyệt. "Mẹ ơi! Cố ca, cái miệng của huynh dát vàng đấy à? Vừa rồi Lý Hạo rõ ràng đang nói về bài học buôn bán của thương hội chúng ta, sao qua miệng huynh lại trở nên cao quý trang nhã thế này? Nghe mà phấn chấn cả người! Lại còn lộ rõ vẻ uyên bác, chẳng giống đang bàn chuyện tiền bạc chút nào, mà như đang đàm đạo đạo trị quốc vậy!" Lý Hạo cũng nghe đến gật đầu liên hồi, vội vã lấy bút ghi lại mấy câu này, nâng niu như vớ được bảo vật: "Câu này hay! Câu này quá hay rồi! 'Tuy mỏng mà thực dày', năm chữ này quả thực tuyệt diệu! Sau này trò cứ theo con đường này mà viết!" Trần Văn nhìn vẻ mặt bừng tỉnh đại ngộ của mọi người, biết rằng mồi lửa đầu tiên này xem như đã cháy lên. "Đã nhìn rõ chưa?" Trần Văn nhìn quanh một lượt. "Đây chính là con đường chúng ta phải đi. Dùng tư duy mới của các ngươi làm xương cốt, dùng áng văn gấm vóc của Cố Từ làm da thịt. Bài văn này viết ra, vừa có nội hàm, lại vừa có diện mạo. Những vị quan khảo thí kia cả đời xem mãi những lời sáo rỗng, đột nhiên nhìn thấy một bài văn vừa có thực chất lại không mất đi vẻ phong nhã như thế này, lẽ nào họ lại không chấm điểm cao?" "Tiếp theo, chúng ta lại đổi sang một cách khác." Trần Văn lật thêm một trang sách, lần này, ánh mắt hắn dừng lại trên người Chu Thông. "Chu Thông, đến lượt ngươi."