Chương 251: Quà gặp mặt tặng Trạng nguyên lang

Trong nghị sự sảnh, các đệ tử đối mặt với nan đề này đều chìm vào trầm tư. "Đây quả thực là một nút thắt chết." Trần Văn thong thả cất lời, bắt đầu bài giảng giải. "Đối mặt với khốn cục bực này, chẳng qua chỉ có ba cách giải. Hôm nay, ta sẽ dẫn các ngươi suy diễn từng đường một, xem lối nào đi thông." Trần Văn giơ ngón tay thứ nhất lên. "Thứ nhất, gọi là cường quyền quản chế." Trần Văn nhìn về phía Trương Thừa Tông. "Thừa Tông, ban nãy ngươi bảo để quan phủ ra mặt. Cụ thể tính toán thế nào?" Trương Thừa Tông gãi đầu, thành thật đáp: "Ý của trò là, Lý đại nhân đã là phụ mẫu quan, chi bằng phái thêm nha dịch tới. Kẻ nào dám chặn dòng thì bắt kẻ đó, kẻ nào dám gây chuyện thì đánh trượng. Quan phủ đứng ra coi quản cống nước, xả nước đúng giờ, như vậy chẳng phải công bằng rồi sao?" "Nghe thì rất đẹp." Trần Văn cười cười, nhưng lại lắc đầu. "Song trong đó có ba tử huyệt." "Thứ nhất, tổn phí. Nha dịch cũng là con người, phải ăn cơm, phải ngủ nghỉ. Bạch Long Cừ dài dường ấy, ngươi định phái bao nhiêu người ngày đêm trông chừng? Một khi nha dịch rút đi, lũ hào cường chẳng lẽ không lấp miệng cống lại?" "Thứ hai, tin tức. Lý đại nhân ngồi trong nha môn, làm sao biết mảnh ruộng nào hôm nay khát nước, mảnh ruộng nào ngày mai mới cần? Nếu chỉ huy mù quáng, lúc nên tưới thì cạn dòng, lúc không nên tưới lại ngập lụt, chẳng phải càng thêm loạn?" "Thứ ba, cũng là chỗ trí mạng nhất: lạm quyền trục lợi." Ánh mắt Trần Văn sắc bén. "Nếu hào cường kia đút bạc cho nha dịch giữ cống, bảo hắn mắt nhắm mắt mở thì tính sao? Đến lúc đó, uy tín quan phủ mất sạch, bách tính chỉ càng thêm oán hận nha môn, thậm chí trút cơn giận lên triều đình. Đây chính là lý do vì sao qua các triều đại, quan phủ trị thủy thường càng trị càng loạn." Trương Thừa Tông nghe mà toát mồ hôi lạnh, không thốt nên lời. Hắn chỉ nghĩ đến uy nghiêm của quan phủ, lại quên mất bàn tay quan sai cũng có kẽ hở luồn lách. "Cho nên, con đường cường quyền này, tại nơi thôn dã mà hoàng quyền không với tới dưới huyện, căn bản không thông." Trần Văn lại giơ ngón tay thứ hai lên. "Thứ hai gọi là hoàn toàn tư hữu." Trần Văn nhìn Lý Hạo. "Lý Hạo, ngươi tinh thông toán học. Nếu để ngươi giải, ngươi sẽ làm thế nào?" Lý Hạo đảo mắt, ngón tay gảy bàn tính thoăn thoắt. "Tiên sinh, đã là của công quản không xong, thì bán quách cho tư nhân! Chúng ta có thể đem nước của Bạch Long Cừ ra đấu giá! Kẻ nào trả nhiều tiền hơn, nước thuộc về kẻ đó! Tên hào cường kia chẳng phải trồng dâu tằm lãi cao sao? Hắn nhất định chịu trả giá đắt. Như thế nước sẽ chảy về nơi sinh lợi nhất, chúng ta lại thu được một khoản thủy phí kếch xù, đem đi trợ cấp cho người nghèo hạ lưu." "Cách này đủ tàn nhẫn, cũng đủ hiệu quả." Trần Văn gật đầu, nhưng lập tức chuyển giọng. "Thế nhưng Lý Hạo, ngươi quên mất một điều. Nước là mạng sống." Sắc mặt Trần Văn trở nên nghiêm nghị. "Nước không phải tơ lụa, chẳng phải trà diệp. Nó là gốc rễ để bách tính sinh tồn. Nếu ngươi bán sạch nước cho hào cường, để hắn lũng đoạn nguồn nước, bách tính hạ lưu dẫu nhận được chút tiền bù đắp, nhưng đồng ruộng mất trắng, thậm chí đến ngụm nước uống cũng chẳng còn. Đến lúc gặp tai ương đói kém, có tiền cũng không mua nổi lương thực. Mấy ngàn lưu dân tuyệt vọng vì muốn sống sót sẽ làm gì?" "Làm phản!" Chu Thông lạnh lùng tiếp lời, "Bọn họ sẽ xông vào nhà hào cường cướp lương, giết người." Lý Hạo rùng mình, rụt cổ lại: "Vậy... vậy cách này cũng không xong. Sẽ sinh đại loạn mất." "Phải." Trần Văn kết luận, "Hoàn toàn tư hữu hóa, hiệu quả tuy cao nhưng đánh mất công bằng và giới hạn căn bản. Trong chuyện đại sự dân sinh, buôn bán thuần túy là bất khả thi." Nghị sự sảnh lại chìm vào im lặng. Quan quản không xong, bán lại không được. Đường này không thông, lối kia chẳng đặng, lẽ nào thực sự vô phương cứu vãn? Trần Văn nhìn vẻ mặt ủ rũ của mọi người, cất lời: "Chớ vội, vẫn còn con đường thứ ba." Trần Văn bước tới trước bảng đen, viết xuống tám chữ lớn: "Tự chủ trị lý, lợi ích cộng sinh." "Con đường này, vừa không cần quan phủ ngày ngày canh chừng, lại chẳng để bách tính chết đói. Nó gọi là mô hình dung hợp." Trần Văn bắt đầu mổ xẻ tường tận. "Trước hết, chúng ta phải giải quyết tệ nạn của việc tư hữu hóa hoàn toàn. Nước không thể bán hết, nhưng định mức dùng nước thì có thể phân chia." Trần Văn vẽ một chiếc bánh lớn lên bảng, chia thành vô số phần nhỏ. "Chúng ta phải định quyền. Căn cứ vào lượng nước của Bạch Long Cừ cùng số mẫu ruộng, phân phối cho mỗi thôn mỗi hộ một định mức bảo đảm cố định, tạm thời có thể đo lường định mức này bằng phiếu nước. Định mức này là bất di bất dịch, ai cũng không được bớt xén. Đây là ranh giới dân sinh. Có cái này, bách tính sẽ không chết đói, sẽ không làm phản." "Sau đó," Trần Văn tiếp tục, "trên cơ sở này, chúng ta đưa giao dịch vào." "Hào cường muốn dùng thêm nước để trồng dâu? Được thôi! Nhưng hắn không thể cướp đoạt, hắn phải bỏ tiền mua lại phiếu nước dư thừa trong tay dân làng hạ lưu, chẳng hạn như những hộ trồng hoa màu chịu hạn, hoặc những người chịu bỏ hoang đất một vụ. Phiếu nước trong tay họ sẽ dôi dư. Cứ như thế, dâu tằm của hào cường giữ được, dân làng lại có tiền. Đem một cuộc chiến tranh giành nước sống mái một mất một còn, biến thành một mối làm ăn đôi bên đều tình nguyện! Cục diện giằng co mất còn cứ thế được hóa giải." "Diệu thay!" Cố Từ sáng mắt lên, "Cách này vừa giữ được ranh giới căn bản, vừa khiến nước chảy về nơi sinh lợi. Thật đúng là vẹn cả nghĩa lẫn lợi!" "Vẫn chưa hết." Trần Văn nói tiếp. "Đó mới chỉ là giải quyết chuyện chia nước. Nhưng còn một vấn đề: con mương dang dở kia ai tu sửa? Ai coi quản?" Trần Văn viết một danh xưng mới lên bảng: "Thủy Lợi Thương Hội". "Trước kia tu sửa kênh rạch là việc của quan phủ, ai nấy đều hưởng ké. Nay ta phải biến nó thành việc làm ăn của cả làng." "Chúng ta có thể kiến nghị quan phủ thành lập Bạch Long Cừ Thủy Lợi Thương Hội. Để tên hào cường kia góp phần lớn nhất, bởi hắn dùng nhiều nước, thu lợi lớn, cho hắn làm đại cổ đông. Bách tính trong thôn góp công góp sức, quy đổi thành cổ phần nhỏ. Kênh đào xong xuôi, chúng ta thu phí dùng nước vượt mức theo từng mẫu ruộng! Số tiền thu được, trừ đi chi phí bảo trì, phần còn lại chia hoa hồng theo phần góp!" "Chia hoa hồng?!" Mắt Vương Đức Phát trợn tròn xoe, nước miếng suýt nữa trào ra. "Đào cái mương nước mà cũng được chia hoa hồng? Chuyện... chuyện này thần kỳ quá rồi chứ?" "Tất nhiên là được!" Trần Văn cười bảo. "Chỉ cần có hoa hồng, con kênh này không còn là của chung nữa, mà là cây rụng tiền của chính họ! Hào cường vì muốn nhận hoa hồng ắt sẽ cam lòng bỏ tiền sửa kênh, thậm chí bảo dưỡng kênh nước hăng hái hơn bất kỳ ai! Dân làng vì muốn nhận hoa hồng ắt sẽ trông chừng lẫn nhau, kẻ nào dám trộm nước, kẻ nào dám phá đê điều, chính là đang móc túi tiền của cả làng! Đến lúc ấy, chẳng cần quan phủ phái lấy một tên nha dịch, tự họ cũng sẽ quản lý con kênh đâu ra đấy! Đây gọi là trật tự tự sinh!" Phương án hoàn chỉnh này vừa đưa ra, liền giải quyết nan đề một cách chu toàn. Định quyền giữ vững ranh giới, giao dịch thúc đẩy hiệu quả, góp phần biến thành cộng sinh. Dùng một hệ thống quy chế tinh vi, đem toàn bộ lòng tham lam, ích kỷ, nỗi sợ hãi trong nhân tính chuyển hóa thành động lực kiến thiết! "Tuyệt hảo." Chu Thông không nén nổi cảm thán. "Quan phủ chỉ làm người phân xử, định ra quy củ; hào cường bỏ tiền, bách tính góp sức, cuối cùng ai nấy đều có nước dùng, đều có tiền kiếm. Đây quả thực là một bản khế ước xã hội hoàn mỹ." Trương Thừa Tông cũng kích động nói: "Tiên sinh, trước kia trò chỉ biết thủy lợi là ơn trạch của quan phủ, nay mới hiểu ra việc thủy lợi hóa ra còn có thể vận hành thế này! Cách này mà phổ biến, đừng nói Bạch Long Cừ, dẫu là đại đê Hoàng Hà chúng ta cũng có thể trị cho yên ổn!" Trần Văn hài lòng gật đầu. "Đúng là như vậy." "Năm xưa Mạnh Nghiên Điền sở dĩ thất bại, là vì ông ta chỉ thấy dòng nước, chẳng thấy lòng người. Ông ta chỉ nghĩ đến việc dùng đạo đức cảm hóa, dùng quyền lực trấn áp, mà quên mất lợi ích mới là chất keo gắn kết tốt nhất, khế ước mới là đạo lý vững chắc hơn cả." "Phương án này chính là lễ ra mắt chúng ta dâng lên cho ông ta." "Được rồi, đạo lý đã thông suốt." Trần Văn xoay người, nhìn lướt qua đám học trò. "Kế tiếp, chính là biến phương án này thành một công trình kiểu mẫu rõ ràng rành mạch!" "Bây giờ, bắt đầu phân công!"