Chương 250: Bài học mới: Bi kịch bãi đất công

Trần Văn đứng trước bảng đen, không vội đưa ra câu trả lời, mà trước tiên vẽ một vòng tròn ở thượng nguồn con sông, đề chữ Lý gia thôn. Lại vẽ thêm hai vòng tròn ở hạ lưu, đề “Vương gia thôn, Tôn gia thôn”. “Đây là một đề thi sống sờ sờ.” Trần Văn nhìn khắp lượt mọi người. “Bây giờ, giả sử các ngươi chính là quan viên được phái đi xử lý vụ việc này. Đối mặt với mấy nghìn thôn dân tay cầm cuốc xẻng, mắt đỏ ngầu, lại đối mặt với kẻ cường hào ngang ngược kia, các ngươi định làm thế nào?” Ánh mắt Trần Văn trước tiên dừng lại trên người Trương Thừa Tông, kẻ am hiểu nông sự nhất. “Thừa Tông, ngươi là tay làm ruộng lão luyện. Ngươi nói trước xem, vì sao nhất thiết phải đánh nhau? Mọi người cùng ngồi lại thương lượng chia nước không được sao?” Trương Thừa Tông đứng dậy, cười khổ lắc đầu. “Thưa tiên sinh, chuyện này không thể thương lượng được. Học trò từng cày cuốc ngoài đồng nên hiểu rõ. Nguồn nước chính là mạng sống. Năm nay đại hạn, nước vốn đã ít. Nếu thượng nguồn chặn dòng dẫn nước vào ruộng mình, hạ lưu chắc chắn mất trắng, già trẻ cả nhà chỉ có nước chết đói. Nếu thượng nguồn xả nước, ruộng đất của họ có khi phải chịu hạn chết mất một nửa. Chuyện này giống như một chiếc bánh ngọt chia cho hai người ăn, ai ăn nhiều hơn thì kẻ kia phải chết đói. Vào lúc thế này, ai còn giảng đạo lý với người khác? Ai còn nói chuyện nhân nghĩa? Nắm đấm của ai cứng hơn, người đó mới có thể sống tiếp. Bởi vậy chỉ có thể đánh, đánh thắng mới có nước mà dùng.” “Nói rất hay.” Trần Văn gật đầu, vung bút viết lên bảng đen bốn chữ: “Ngươi chết ta sống”. “Đây chính là một trong những nguồn cơn của vấn đề. Nước chỉ có ngần ấy, đó là số lượng cố định. Ngươi được nhiều thì ta phải ít, ngươi sống thì ta phải chết. Cục diện này trước đây ta từng giảng qua, gọi là trò chơi tổng bằng không.” “Trong cuộc đấu này, mọi lời giáo huấn đạo đức đều trở nên nhợt nhạt vô lực. Bởi lẽ bản năng sinh tồn luôn lớn hơn tất cả.” Trần Văn lại đưa mắt nhìn Chu Thông. “Chu Thông, nếu đạo đức đã vô dụng, vậy pháp luật thì sao? Nếu quan phủ đứng ra, hạ lệnh cưỡng chế chia nước, chẳng hạn như cho thượng nguồn dùng ba ngày, hạ lưu dùng ba ngày. Ai dám cãi lệnh liền bắt người đó. Làm như vậy có được không?” Chu Thông mím môi, vẻ mặt nặng nề. “Thưa tiên sinh, cách này nếu đặt vào ngày thường thì có lẽ dùng được. Nhưng lúc này thì không xong. Thứ nhất, pháp bất trách chúng. Ba thôn có đến mấy nghìn con người, nếu cùng nổi loạn thì mấy chục tên nha dịch của quan phủ căn bản chẳng bõ bèn gì. Chẳng lẽ lại bắt hết cả mấy nghìn người tống giam? Thứ hai, cái giá phải trả để thực thi pháp luật quá cao. Nước là dòng chảy, hôm nay phái người trông nom chia nước đâu vào đấy, ngày mai nha dịch vừa rút đi, thượng nguồn lén lút đắp đập ngăn dòng lại, hạ lưu vẫn cứ không có nước. Chúng ta đâu thể ngày nào cũng cắt cử người canh chừng bên bờ kênh? Thứ ba, cũng là điểm mấu chốt nhất.” Chu Thông chỉ tay vào vòng tròn đại diện cho Lý gia thôn. “Nơi này có một tên cường hào. Hắn đã dám chặn dòng thì ắt hẳn sau lưng có chỗ dựa, thậm chí có thể cấu kết với quan phủ. Nếu quan phủ cưỡng chế chia nước, tổn hại đến lợi ích của hắn, hắn nhất định sẽ vận dụng quan hệ để gây sức ép, hoặc ngấm ngầm giở trò phá hoại. Đến lúc đó, chính lệnh không ra khỏi nha môn, uy tín quét đất, trái lại chỉ khiến cục diện càng thêm hỗn loạn.” “Phân tích rất thấu đáo.” Trần Văn cất lời khen ngợi. “Đây chính là sự hạn chế của mệnh lệnh hành chính. Khi cái giá để thực thi pháp luật cao hơn lợi ích thu về, khi cường quyền có thể can thiệp vào tư pháp, thì luật pháp ắt sẽ mất đi hiệu lực.” Đoạn, Trần Văn nhìn sang Lý Hạo. “Lý Hạo, nếu biện pháp cứng rắn không xong, vậy biện pháp mềm mỏng thì sao? Quan phủ không có ngân lượng tu sửa kênh mương, vậy để dân chúng cùng góp tiền sửa chữa thì thế nào? Chỉ cần tu bổ lại con kênh, nguồn nước dồi dào, chẳng phải ai nấy đều có nước dùng rồi sao? Vì cớ gì không ai đứng ra sửa?” Lý Hạo vừa nghe, đầu liền lắc như trống bỏi. “Thưa tiên sinh, bài toán này tính không thông! Người thử nghĩ xem, con kênh Bạch Long Cừ này là của chung. Nếu học trò bỏ tiền ra sửa, thì tất cả mọi người đều được hưởng lợi. Dựa vào đâu mà học trò phải bỏ tiền túi để kẻ khác hưởng lợi không công? Huống chi tên cường hào kia ở ngay thượng nguồn, vốn dĩ đã có thể tự tiện chặn dòng, cớ sao hắn phải bỏ tiền ra giúp hạ lưu sửa kênh? Mà người ở hạ lưu thì lại nghĩ: Dù sao cường hào cũng lắm tiền nhiều của, cứ để hắn sửa đi, hắn sửa xong thì chúng ta hưởng sái một phần. Rốt cuộc thành ra chẳng ai muốn làm kẻ chịu thiệt, ai cũng muốn ngồi mát ăn bát vàng.” Lý Hạo gạt một hạt bàn tính, phát ra một tiếng giòn giã. “Hơn nữa, kênh này sửa xong là của công, chẳng ai có thể chiếm làm của riêng. Hôm nay học trò sửa xong, ngày mai bị kẻ khác đào bới làm hỏng, học trò biết bắt ai đền? Bởi vậy, mọi người thà đi cướp nước chứ quyết không chịu bỏ công tu bổ kênh. Vì nước cướp được là của riêng mình, còn con kênh sửa xong lại là của tất cả thiên hạ.” Lời lẽ này của Lý Hạo đã vạch trần thẳng thắn mặt ích kỷ nhất trong bản tính con người. Trần Văn gật đầu tán thưởng, ở bên cạnh chữ “Trò chơi tổng bằng không”, hắn lại hạ bút viết thêm bốn chữ lớn: “Bi kịch đất công”. “Bi kịch đất công?” Vương Đức Phát gãi đầu, vẻ mặt ngơ ngác không hiểu ra sao. “Tiên sinh, thế này là có ý gì? Là nói trên mảnh đất của công có người chết sao? Hay là đất của công phong thủy không tốt?” “Không, chẳng liên quan gì đến phong thủy, mà là do nhân tính gây ra.” Trần Văn quay người lại, không trực tiếp giải thích về chuyện Bạch Long Cừ, mà trước tiên kể cho mọi người một câu chuyện. “Hãy thử tưởng tượng, đầu thôn có một bãi cỏ xanh mướt. Khu đất này là của chung toàn thôn, ai cũng có thể lùa cừu lên đó gặm cỏ, không người quản thúc, cũng chẳng thu một đồng phí nào. Vào lúc này, nếu ngươi là một người chăn cừu, ngươi sẽ làm gì?” “Thế thì còn phải hỏi sao?” Vương Đức Phát chẳng cần nghĩ ngợi, “Đương nhiên là lùa càng nhiều cừu lên đó càng tốt chứ sao! Đằng nào cỏ cũng không mất tiền mua, cừu ăn càng nhiều, béo càng nhanh, thì con kiếm được càng nhiều tiền!” “Phải.” Trần Văn gật đầu, “Ngươi muốn chăn thêm một con, kẻ khác cũng muốn chăn thêm một con. Mỗi một người đều nghĩ như vậy, đều cảm thấy bản thân dắt thêm một con cừu cũng chẳng tổn hại gì lớn. Thế nhưng, sức nuôi dưỡng của bãi cỏ vốn có giới hạn. Khi tất cả mọi người đều dốc sức lùa cừu lên gặm, cỏ sẽ nhanh chóng bị ăn sạch bách, thậm chí cả gốc rễ cũng bị bới tung lên. Kết cục sau cùng sẽ là gì?” “Thế thì chẳng còn ai có cái ăn nữa!” Vương Đức Phát buột miệng đáp ngay. “Không sai, kết cục cuối cùng là bãi cỏ biến thành bãi đất hoang tàn, toàn bộ bầy cừu đều chết đói. Một việc vốn dĩ ai nấy đều có thể kiếm ra tiền, sau cùng lại biến thành một bi kịch khiến không ai sống sót nổi!” “Đó chính là bi kịch đất công!” Nghe xong câu chuyện này, đám môn sinh đều cảm thấy sống lưng lạnh toát. Vương Đức Phát bừng tỉnh đại ngộ: “Hóa ra là như vậy! Đằng sau việc tranh cướp nước lại ẩn chứa đạo lý bực này! Quả không hổ là tiên sinh, sao chuyện gì vào mắt người cũng đều có thể nói ra lớp lang bài bản đến thế chứ!” Lý Hạo càng hít sâu một hơi lạnh. “Đây chính là sự tính toán duy lý của mỗi cá nhân, dẫn đến sự hủy diệt của toàn thể.” Lý Hạo lẩm bẩm một mình, “Mỗi người đều chỉ mưu cầu điều tốt cho bản thân, rốt cuộc lại hại chết tất cả mọi người. Chuyện này... chuyện này thật đáng sợ quá!” Chu Thông cũng như có điều suy nghĩ: “Bởi vì đất là của công, lợi ích thuộc về riêng mình, còn tổn thất thì cả bọn cùng gánh chịu. Cho nên ai nấy đều sẽ vơ vét vô bờ bến, mà chẳng một ai cam lòng đứng ra gìn giữ, trông nom. Đây chính là quyền hạn và trách nhiệm không rõ ràng!” “Không sai!” Ngòi bút đá trong tay Trần Văn gõ mạnh lên mặt bảng. “Bạch Long Cừ hiện tại chính là mảnh đất công kia! Cường hào chặn dòng, thôn dân cướp nước, cũng giống hệt như lũ người chăn cừu liều mạng lùa gia súc lên bãi. Ai cũng muốn chiếm đoạt thêm một chút nước, ai cũng nghĩ dù kênh có hỏng thì đó cũng chẳng phải việc của một mình ta. Kết quả thì sao? Lòng kênh bồi lắng tắc nghẽn, nguồn nước cạn kiệt, mọi người cùng nhau chết khát!” “Đây chính là một vòng luẩn quẩn không có lời giải!” “Bây giờ, cục diện đã quá rõ ràng.” Trần Văn chỉ vào hai cụm từ chói mắt trên bảng đen. “Bên trái là trò chơi tổng bằng không, ép buộc mọi người phải lao vào ẩu đả. Bên phải là bi kịch đất công, ép buộc mọi người cùng mặc kệ sự đời. Đây chính là một nút thắt chết.” “Dùng đạo đức để cảm hóa? Vô dụng, kẻ đang đói lòng sẽ chẳng thèm nghe. Dùng quan phủ để cưỡng ép? Vô dụng, pháp bất trách chúng, quan phủ cũng chẳng thể trông coi xuể. Dùng cách góp tiền tu sửa kênh? Vô dụng, chẳng ai cam lòng làm kẻ chịu thiệt cho người khác hưởng lợi.” Trần Văn nhìn khắp lượt mọi người. “Đây chính là lý do vì sao năm xưa Mạnh Nghiên Điền lại vấp ngã ở chốn này, vì sao quan viên các triều đại đi trị thủy lại gian nan đến thế. Bởi vì họ trước sau vẫn chỉ luẩn quẩn bên trong nút thắt chết này, không tài nào nghĩ ra được cách thoát ra ngoài.” Bên trong nghị sự sảnh, không gian chìm vào cõi lặng ngắt như tờ. Đám môn sinh nhìn chằm chằm lên bảng đen, mày khóa chặt, chìm sâu vào dòng suy nghĩ mông lung. Quả thực, nút thắt này quá đỗi nan giải.