Chương 18: Cuộc di cư của loài nhện

Khi chín, hạt rời khỏi quả đã nuôi dưỡng mình, rơi xuống mặt đất và bắt đầu một cuộc đời nhỏ bé tràn đầy sức sống. Quả nang của hoa diên vĩ nứt thành ba mảnh, phần giữa lõm xuống như một chiếc giỏ treo. Khi nước bốc hơi, mép các mảnh quả cong lại, đẩy những hạt vốn nằm yên trong giỏ ra ngoài, để chúng đối mặt với thế giới mới. Có một loài cây họ bầu bí, quả lớn chừng quả chà là nhưng đắng vô cùng. Tên khoa học của nó là dưa phun đàn hồi, dân gian gọi là dưa lừa. Khi quả chín, thịt quả hóa lỏng, tạo cho hạt một bể bơi ấm áp. Thành bể co lại, dồn hạt xuống đáy cuống quả. Lúc ấy, một vật giống nút chai chặn kín lối ra, khiến hạt chỉ có thể từ từ trôi ngược vào trong. Đến khi chiếc nút bật ra, hạt cùng thịt quả phun ào ạt qua miệng quả. Bởi vậy, nếu định lay cây dưa phun, bạn hãy cẩn thận với loạt đạn bất ngờ ấy, kẻo bị nó làm cho nhếch nhác. Trong vườn, chỉ cần ai chạm nhẹ vào quả bóng nước đã chín, vỏ quả lập tức cuộn thành năm mảnh, bắn hạt đi thật xa. Người ta gọi nó là cây nóng nảy, một cái tên lột tả đúng tính không chịu nổi sự đụng chạm ấy. Một loài khác cùng họ với bóng nước cũng nhờ cách phát tán hạt này mà có cái tên đáng yêu hơn: bóng nước đừng chạm tôi. Những hạt rất nhẹ, nhất là hạt của các cây họ cúc, mang theo phao nổi, mào lông, cánh hoặc chùm lông vũ. Chỉ cần gió nổi lên, chúng liền rời khỏi đế hoa từng nương tựa để bắt đầu hành trình của mình. Ngoài chùm lông vũ, cánh là bộ phận thích hợp nhất để phát tán nhờ gió. Hạt hoa tím vàng nương theo những vảy mỏng như màng, bay vào kẽ đá và khe tường cũ, rồi nảy mầm ở đó. Quả cánh của cây du có một cánh lớn mà nhẹ, ôm lấy hạt ở giữa; hai quả cánh của cây phong nối liền nhau, trông như con chim đang dang cánh; còn quả cánh của cây tần bì tựa mái chèo, phải nhờ bão cuốn đi mới có thể di cư tới nơi xa. Thực vật có biết bao cách phát tán hạt và đi xa. Vậy côn trùng có phương tiện để du hành như chúng không? Câu trả lời là có. Xét cho cùng, hạt của cây và trứng của động vật đều là khởi đầu của một sinh mệnh. Viên Võng Chu là loài nhện đáng nể. Khi săn mồi, chúng giăng một tấm lưới lớn giữa hai bụi cây mọc thẳng. Nổi tiếng nhất ở vùng chúng tôi là Thải Đái Viên Võng Chu, với những vệt ngang vàng, đen, trắng xen nhau trên mình. Túi trứng hình quả lê của nó như một chiếc túi nhỏ may bằng lụa, điểm những đường tơ nâu chạy dọc từ đầu này sang đầu kia. Khó ai không thán phục vẻ tinh xảo ấy. Mở túi trứng ra, bạn còn ngạc nhiên hơn: bên trong treo một túi tơ nhỏ hình ống đê, chứa khoảng năm trăm quả trứng màu vàng cam. Những sinh linh xinh xắn ấy đang hưởng sự chăm chút chu đáo của mẹ. Bên ngoài túi tơ là một đám tơ nâu đỏ nhẹ như khói phủ quanh, tựa chiếc chăn lông vũ ấm áp. Khi nắng ấp cho túi trứng nứt ra, hàng trăm con nhện non sẽ tản tới những nơi khác nhau, mỗi con tìm lấy một lãnh địa, chẳng bao giờ phải lo tranh giành với hàng xóm. Nhưng những sinh linh mỏng manh ấy dùng phương tiện gì để tới được chốn xa xôi? Tôi đã tìm thấy câu trả lời ở một loài Viên Võng Chu nở sớm. Tháng Năm, một cây thùa ở Hoang Thạch Viên thu hút sự chú ý của tôi. Nó đã ra hoa từ năm ngoái; giờ chỉ còn cuống hoa khô đứng trơ, cao hơn một mét. Trên những chiếc lá xanh hình lưỡi kiếm, hai ổ Viên Võng Chu vừa nở bò lúc nhúc. Cuối bụng mỗi con có một đốm đen hình tam giác. Sau này, ba hình chữ thập trắng rõ nét trên lưng sẽ cho cả thế giới biết chúng không phải con của Thải Đái Viên Võng Chu, mà là hậu duệ của Quan Miện Viên Võng Chu. Khi nắng chiếu tới Hoang Thạch Viên, đám nhện non tự tụ lại thành một phiên chợ náo nhiệt. Một trong hai đàn đặc biệt háo hức: từng con leo lên cuống hoa, đi được một quãng lại hăm hở quay về, cứ thế lặp đi lặp lại không biết mệt. Bấy giờ, một làn gió nhẹ thổi qua, làm đội hình của chúng xáo trộn. Từng con rời cuống hoa. Tôi vừa mở to mắt, định nhìn cho rõ những động tác bé xíu ấy, thì chúng đã biến khỏi tầm mắt như thể mọc cánh. Giá mà lúc đó tôi ở trong phòng thí nghiệm yên tĩnh chứ không phải ngoài trời ồn ã, có lẽ tôi đã thấy rõ chuyện gì vừa xảy ra. Tôi cho số nhện non còn lại vào một chiếc hộp nhỏ, đậy nắp mang về phòng thí nghiệm rồi đặt chúng lên chiếc bàn con đối diện cửa sổ đang mở, cách cửa chừng hai bước. Nhớ chúng thích leo cao, tôi tìm một bó cành cây mảnh dài nửa mét cho chúng trèo. Chỉ thoáng chốc, cả đàn đã lên đến chỗ cao, kéo tơ khắp nơi, tạo thành một tấm lưới có đỉnh là ngọn cành, đáy là mép bàn. Dưới nắng, những sinh linh bé nhỏ hóa thành các đốm sáng lấp lánh treo trên lưới tơ trắng sữa, giống những chòm sao xa xôi nhìn qua kính thiên văn. Chỉ có điều, đám tinh vân này không đứng yên mà biến đổi không ngừng. Nhiều con nhện non rơi khỏi lưới. Tôi vừa lo cho một con thì nó đã khựng lại giữa không trung, rồi bình thản men theo sợi tơ leo lên. Nó lặp đi lặp lại như vậy nhiều lần, gom tơ thành bó. Những con khác vẫn tất bật trên lưới, nom như đang đan một chiếc túi. Hóa ra tơ không tự chảy ra khỏi bộ phận nhả tơ; nhện phải dùng sức kéo mới lấy được tơ. Vì thế, chúng cần thả mình rơi xuống hoặc bước đi để kéo ra từng đoạn tơ mảnh. Lúc ấy, tôi thấy vài con Viên Võng Chu chạy giữa bàn và cửa sổ mở. Tôi biết rõ chúng không thể bơi trong không khí. Nhìn kỹ từ trên xuống dưới, từ trái sang phải, tôi chỉ thấy sau lưng mỗi con có một sợi tơ mảnh, thỉnh thoảng lóe sáng trong khoảnh khắc. Phía trước chúng, tôi chẳng thấy vật gì để bám. Nhưng sự thật chứng tỏ có một cây cầu trên không vô hình. Tôi dùng que chém xuống trước một con đang chạy về phía cửa sổ. Như trúng phải phép thuật, nó lập tức ngừng bước rồi rơi thẳng xuống. Hóa ra khi đi trên cao, nhện còn kéo theo một sợi tơ để bảo đảm an toàn. Vì vậy, phía sau nó có hai sợi, tương đối dễ thấy; phía trước chỉ có một sợi đơn lẻ, gần như không thể nhận ra. Một ngọn gió dù nhẹ đến đâu cũng giúp nhện non mang sợi tơ vô hình ấy đi và kéo dài nó, như làn khói bếp lững lờ trên mái nhà. Tôi nhớ tới người bản địa Nam Mỹ đu theo dây leo để vượt những khe vực sâu giữa núi; còn nhện non vượt khoảng không bằng cây cầu vô hình dài không sao đo nổi. Trong phòng thí nghiệm của tôi, cửa ra vào và cửa sổ mở rộng đã tạo điều kiện cho chúng. Luồng gió yếu đến nỗi mãi khi thấy khói tẩu thuốc bay về một phía, tôi mới hiểu ra. Không khí lạnh bên ngoài đi vào qua cửa, không khí nóng trong phòng thoát ra cửa sổ. Nhện non nương theo dòng khí ấy mà lặng lẽ lên đường. Tôi đóng cửa ra vào và cửa sổ, dùng que cắt đứt toàn bộ những cây cầu tơ. Không còn luồng khí chuyển động, những kẻ di cư cũng mất sức đẩy để khởi hành. Chẳng bao lâu sau, lũ nhện lại xuất phát theo một hướng tôi không ngờ tới. Nắng gắt chiếu xuống sàn, làm vùng ấy nóng lên và tạo một luồng khí nhẹ bốc cao. Chúng quả thật đã leo về phía trần nhà. Nhưng phần lớn nhện non trước đó đã bay ra cửa sổ, số còn lại không đủ cho thí nghiệm. Tôi phải bắt đầu lại. Hôm sau, tôi tới cây thùa ấy bắt ổ Viên Võng Chu non thứ hai, số lượng xấp xỉ ổ đầu. Trong lúc chúng bận rộn chuẩn bị lên đường, tôi đóng hết cửa ra vào và cửa sổ, để không khí trong phòng lặng lại. Rồi tôi chuẩn bị thí nghiệm: thắp một ngọn đèn dầu không nóng lắm bên cạnh chân bàn. Tôi rắc một nắm lông bồ công anh phía trên đèn, ngang mặt bàn. Phần lớn bay chầm chậm lên trần nhà. Tôi tin luồng khí bốc lên ấy cũng đủ đưa sợi tơ lên cao. Mọi thứ đã sẵn sàng. Cả ba người chúng tôi vẫn không nhìn thấy gì, nhưng một con Viên Võng Chu đang từ từ bay lên, tám chân đung đưa giữa không trung như có phép thuật gọi nó lên cao. Những con khác cũng bắt đầu xuất phát. Nếu không biết bí mật bên trong, hẳn bạn sẽ sững sờ khi thấy hàng trăm con nhện bay lên trước mắt. Tôi không khỏi khâm phục chúng. Mới chỉ là những sinh linh vừa chui ra từ túi trứng bé xíu, chưa ăn gì mà chúng đã leo tới trần nhà cao bốn mét. Nghĩa là mỗi con đã kéo ra một sợi tơ dài ít nhất bốn mét. Trong nhà máy, muốn kéo dây bạch kim phải nung vật liệu đỏ rực; còn nhện non chỉ cần hơi ấm mặt trời để kéo tơ. Một cách chế tạo tinh vi biết bao! Chỉ trong vài phút, phần lớn nhện đã lên tới trần nhà. Một số khác dốc hết sức mà vẫn đứng yên, thậm chí tụt xuống. Đây là một bài toán vật lý đơn giản. Sợi tơ chưa chạm trần thì còn lơ lửng; nếu đủ dài, dù đung đưa, nó vẫn đỡ được sức nặng của nhện non. Nhưng nhện càng leo cao, đoạn tơ lơ lửng càng ngắn. Có lúc lực nâng vừa bằng trọng lượng của nó, rồi cuối cùng không còn đủ sức nâng nữa. Sợi tơ vì thế càng rút ngắn; nhện vẫn leo lên mà trông như đang tụt lùi. Tôi không thể để những kẻ leo cao thất bại phải chết. Nếu không sớm tìm được chỗ dừng chân và ăn chút gì, chúng sẽ không thể tạo thêm tơ. Tôi mở cửa sổ. Hơi nóng từ đèn dầu đưa những sợi lông bồ công anh chầm chậm bay ra thế giới bên ngoài. Vậy thì cuộc di cư của nhện non hẳn cũng không còn trở ngại. Tôi nhắm vào vài sợi tơ phía sau lũ nhện con rồi cẩn thận dùng kéo cắt đứt. Đó là tơ kép, khá dày, không thể nhầm được. Lần này lại như có phép màu: những sinh vật bé xíu vừa còn treo trên tơ bỗng như mọc cánh, nhẹ nhàng theo gió bay qua cửa sổ rồi biến mất. Gió ơi, ngươi sẽ đưa những sinh linh mỏng manh ấy đến đâu? Có thể chỉ cách vài bước chân, cũng có thể xa đến trăm bước. Xin hãy tìm cho chúng một chỗ dừng chân thích hợp, bởi chúng hoàn toàn phó mặc cho ngươi, không thể tự chọn lúc kết thúc chuyến đi. Tôi tin rằng giữa đồng rộng, bản năng phát tán của chúng chẳng cần đến sự giúp sức của con người. Chúng bò lên ngọn cành mảnh, chừa một khoảng trống đủ rộng bên dưới, rồi kéo ra một sợi tơ từ xưởng se tơ tí hon của mình. Mặt đất bị nắng nung nóng làm dâng lên một luồng khí, nhẹ nhàng nâng sợi tơ lên và kéo nó dài mãi trong lúc chao nghiêng. Còn nhện con thong thả bước trên cành, chờ đến khi sợi tơ bị kéo đứt. Đó là lúc chuyến đi bắt đầu. Những con Viên Võng Chu mang dấu thập trắng vừa rồi đã cho chúng ta tư liệu trực tiếp về cuộc di cư. Nhưng chiếc túi đựng trứng của chúng chỉ là một búi tơ đơn sơ, so với quả cầu do Thải Đái Chu dệt nên thì thật quá sơ sài! Để có được những tư liệu quý giá nhất, tôi tiếp tục thí nghiệm. Mùa thu, tôi nuôi nhện cái Thải Đái Chu để có sẵn một số nhện con. Tôi háo hức chuẩn bị cho cuộc quan sát. Phần lớn những quả cầu được dệt ngay trước mắt tôi được chia thành hai nhóm: một nửa đặt trong phòng thí nghiệm, dưới lồng lưới kim loại có vài bó cành gai làm chỗ bám; nửa còn lại đặt ngoài trời, trên hàng rào hương thảo. Tiếc rằng cách sắp đặt ấy không cho tôi chứng kiến cảnh di cư rầm rộ như mong đợi ở hai môi trường sống. Dẫu vậy, tôi vẫn ghi nhận được nhiều kết quả đáng giá. Trứng bắt đầu nở vào khoảng tháng ba. Tôi dùng kéo cắt tổ tròn của Thải Đái Chu và thấy một số nhện con đã chui ra khỏi khoang nhỏ, nằm uể oải trên lớp tơ mềm bên ngoài; số trứng màu vàng cam còn lại vẫn tụm vào nhau, say ngủ. Chúng không nở cùng lúc mà lần lượt ra đời trong suốt hai tuần. Bụng nhện con màu trắng, nửa trước như phủ phấn, nửa sau màu nâu đen. Ngoài viền đen do những con mắt tạo thành ở phía trước, các phần khác trên cơ thể chúng đều có màu nâu nhạt. Lũ nhện bé xíu nằm im trên lớp tơ mềm. Khi bị quấy rầy, chúng cựa chân như chưa tỉnh ngủ, hoặc quay vài vòng không chủ đích, cứ như vẫn lưu luyến nơi này và muốn đợi thêm một thời gian nữa mới ra ngoài. Quả thật, chúng vẫn chưa đủ trưởng thành. Trong bốn tháng tiếp theo, quả cầu sẽ từ từ phình lớn, vì tất cả nhện con đều lần lượt rời khoang nhỏ, lớn lên trên lớp tơ mềm. Khối tơ tinh xảo ấy không chỉ là trạm dừng chân mà còn là nơi rèn luyện. Ở đó, chúng làm cho cơ bắp rắn chắc, chuẩn bị đón thế giới rộng lớn khi mùa nóng tới. Có khoảng sáu trăm nhện con, tất cả đều chui ra từ một túi trứng chỉ bằng hạt đậu. Nhện mẹ đã dùng phép màu gì để nhét cả gia đình đông đúc ấy vào trong mà không con nào gãy chân, trẹo cẳng vì chen chúc? Túi trứng là một hình trụ ngắn, đáy cong, được dệt bằng thứ tơ trắng chắc như một bức chắn không thể xuyên qua. Phía trên có một cửa tròn, lắp chiếc nắp cũng vững chắc không kém. Những sinh vật yếu ớt ấy tất nhiên không thể chui xuyên qua nắp. Vậy chúng thoát ra bằng cách nào? Giả sử chiếc nắp có thể bật lên chứ không gắn kín, và cả ổ Viên Võng Chu nở cùng một lúc, ta có thể hình dung lưng của tất cả nhện con cùng đẩy, khiến chiếc cửa bật tung dễ dàng như nước sôi đội nắp ấm; rồi chúng ào ra như nước vỡ bờ. Nhưng chiếc nắp gắn chặt với túi, còn trứng thì nở rải rác. Cửa không thể mở nhờ sức lực ít ỏi của nhện con cộng lại. Thực ra, nắp phải tự tách ra, giống như vỏ quả của thực vật. Trong thời gian trứng nở, nó tự hé rồi cong lên, mở lối cho những sinh linh mới chào đời. Mỗi loài cây đều có một ổ khóa kỳ diệu điều khiển chiếc hộp đựng hạt đóng mở. Chìa khóa của cơ chế sống ấy chính là ánh nắng vuốt ve. Quả khô của hoa mõm sói khi chín mở ra ba ô cửa nhỏ; quả cây hải lục tách thành hai phần như nắp hộp xà phòng; vỏ quả cẩm chướng nứt một phần, để lộ một lỗ hình ngôi sao trên đỉnh. "Hộp trứng" của Thải Đái Chu cũng giống quả khô: chừng nào trứng chưa nở, nắp vẫn khóa chặt; hễ cảm nhận được nhện con cựa mình bên trong, nó sẽ tự mở. Tháng sáu, tháng bảy nóng bức đã tới. Lũ Viên Võng Chu con cũng nóng lòng đón mùa chúng yêu thích nhất. Khoét một lối đi qua thành cầu chắc chắn ấy là việc rất khó, nên nắp hộp buộc phải tự mở. Nhưng nó không mở theo cách ta thường hình dung. Vì nắp là phần được làm sau cùng của túi trứng, ta dễ tưởng mép nắp chưa được gắn kín và có thể tách ra. Thế mà bất kể vào mùa nào, chiếc nhíp của tôi cũng không sao cạy nổi nó, trừ phi phá hỏng cả cấu trúc. Cuối cùng, tôi tận mắt thấy nó mở ra theo một cách chẳng mấy gọn ghẽ: tơ nứt lung tung, bung ra dưới nắng gắt như vỏ lựu. Nhìn những mép tơ rách lật ra ngoài, tôi đoán không khí bên trong nóng lên, nở ra dưới ánh mặt trời đã làm nó vỡ tung. Lớp tơ mềm màu nâu đỏ phun ra ngoài không còn che chở được nhện con; chúng trở nên hoảng hốt, bất an. Hãy xem sự khác biệt giữa trong nhà và ngoài trời. Những quả cầu trên hàng rào hương thảo ngoài trời nổ tung dưới nắng chói chang, phun ra khối tơ nâu đỏ cùng lũ nhện con. Trên đồng, nắng gắt tháng bảy, tháng tám rọi thẳng xuống những bụi gai không gì che chắn; cảnh nhà của nhện con bung vỡ như một lời tiễn chân chúng lên đường. Còn trong phòng thí nghiệm ôn hòa, phần lớn quả cầu vẫn nguyên vẹn nếu tôi không can thiệp. Tuy nhiên, tôi thấy vài quả cầu xuất hiện một lỗ tròn như được khoan qua. Rõ ràng lũ nhện con không chịu nổi cảnh tù túng bên trong đã thay nhau dùng hàm khoét mãi vào một chỗ. Trước khi di cư, những con Thải Đái Chu vừa bước ra thế giới mới còn phải thay áo. Một số ít văng ra cùng khối tơ, nhưng phần lớn vẫn ở trong chiếc túi tơ đã nứt. Chúng chẳng vội đi, bởi việc chuẩn bị lên đường cũng không diễn ra cùng lúc. Phải mấy ngày sau, chúng mới lần lượt tản ra từng tốp. Vừa đón ánh nắng, nhện con vừa bắt tay vào cuộc di cư một cách đâu ra đấy. Cũng như Quan Miện Viên Võng Chu, chúng rất giỏi kéo tơ: mỗi con nhả một sợi mảnh rồi theo gió bay đi. Suốt một buổi sáng, chỉ có một số ít rời tổ, quang cảnh thưa thớt, chẳng náo nhiệt chút nào. Không được thấy chúng bay đi thành đàn, tôi hơi thất vọng. Nhưng lần này, lũ nhện con rời tổ trước khi lột xác, có lẽ vì lớp da ngoài dù sây sát đôi chút cũng chẳng cần thay ngay. Túi hình nón kém rộng rãi hơn quả cầu nhiều; nếu cố thoát khỏi đám đông chen chúc, nhện con rất dễ trẹo chân. Bởi vậy, chúng cùng nhau rời tổ, tìm chỗ trên những cành cây nhỏ gần đó rồi tính tiếp. Cuộc di cư của Ti Chu cũng khiến tôi thất vọng vì thiếu cảnh tượng náo nhiệt. Chúng có chiếc túi trứng tuyệt đẹp, một kiệt tác chỉ đứng sau túi trứng của Thải Đái Chu: một đĩa tròn hình sao đậy trên đỉnh chiếc túi hình nón cụt. Tơ dệt túi còn dày hơn tơ của Thải Đái Chu, vì thế nó càng cần tự nứt ra. Nguyên lý bung vỡ dường như cũng là không khí nóng lên rồi nở ra, và cũng cần nắng gắt tháng bảy. Nhện con cùng nhau dệt tơ, hợp sức dựng lên một chiếc lều xuyên sáng rất nhanh. Chúng sống trong trại tạm ấy một tuần để lột xác, bỏ lại những lớp da cũ chất trên nền lều. Thay áo mới xong, chúng leo lên chiếc đu cao, dưỡng sức ở đó. Khi đã đủ trưởng thành, chúng lần lượt lên đường. Nhưng chúng không táo bạo như những loài nhện bay bằng tơ. Hành trình của chúng đứt thành từng chặng ngắn, bước nào cũng dè dặt. Một con nhện treo mình ở đầu sợi tơ, thả thẳng xuống tới độ cao chừng một gang tay so với mặt đất. Cơn gió thổi nó đung đưa như quả lắc; vất vả lắm nó mới đáp được xuống một cành cây nhỏ gần đó, coi như tới trạm đầu tiên. Rồi nó lại thả mình, kéo sợi tơ dài hết mức, chờ gió đưa tới trạm tiếp theo. Nó kén chọn tìm một nơi ở thật vừa ý, chỉ thôi di chuyển từng chặng khi đã đáp xuống chỗ mình ưng thuận. Tất nhiên, gió mạnh sẽ giúp cuộc viễn du nhanh chóng và thuận lợi hơn. Sợi tơ đung đưa một khi đứt lìa sẽ kéo nhện con bay đi một quãng. Xét cho cùng, cách di cư của các loài nhện về cơ bản đều giống nhau. Thải Đái Viên Võng Chu và Ti Chu tuy là hai nghệ nhân dệt túi trứng khéo nhất vùng này, màn di cư của chúng lại khiến tôi vô cùng thất vọng. Nhớ tới khí thế lên đường của Quan Miện Viên Võng Chu, tôi quay sang những loài nhện bình thường mình từng bỏ qua, để rồi lại được chứng kiến những cảnh tượng cũng ngoạn mục, thậm chí còn hồi hộp hơn.