Chương 38: Độc tố của côn trùng

Qua những thí nghiệm và nghiên cứu trước đó, xung quanh việc sâu róm khiến con người ngứa ngáy đau rát, chúng ta đã nắm được hai điểm. Dẫu số lượng điều biết được hãy còn quá ít ỏi, nhưng chí ít đó cũng là một bước tiến. Trước hết, chúng ta làm rõ được độc tố của côn trùng không bắt nguồn từ lớp lông rậm rạp, trong việc gây ngứa rát cho da người, bộ lông ấy chỉ đóng vai phụ. Bộ lông côn trùng đưa độc tố cùng những mảnh vụn bột lông bám vào người ta, khiến làn da phải chịu đủ giày vò; gió vừa thổi tới, lớp bột ấy liền bay tứ tán. Đã không bắt nguồn từ lông rậm, vậy liệu độc tố có đến từ một tuyến cơ quan đặc biệt nào đó của sâu róm chăng? Tôi từng nghĩ, có lẽ sâu róm cũng giống như côn trùng cánh màng, sở hữu một cơ quan tuyến chuyên sản sinh và tiết ra nọc độc. Nhưng qua giải phẫu, chúng tôi phát hiện cấu tạo cơ quan của loài sâu róm gây ngứa và loài sâu róm lành tính lại hoàn toàn tương đồng, chẳng hề có cơ quan nào đặc biệt. Tôi suy đoán, nếu đã không thể xác định chính xác nguồn gốc của độc tố, ắt hẳn nó phân bố khắp toàn thân. Liệu nó có giống như ở động vật bậc cao, tồn tại trong máu dưới dạng urê hay không? Tất nhiên, đó chỉ là suy đoán của chúng tôi, muốn biết có đúng là sự thật hay không thì cứ để thí nghiệm chứng minh vậy! Đối tượng thí nghiệm lần này là sâu róm bò trên cây thông. Tôi dùng kim lấy vài giọt máu từ năm sáu con Tùng Mao Trùng, rồi dùng máu đó thấm ướt một mẩu giấy thấm nhỏ. Tôi dùng băng không thấm nước dán chặt mẩu giấy thấm lên cẳng tay mình, sau đó là chuỗi ngày chờ đợi trong thắc thỏm. Kết quả thí nghiệm giáng xuống vào lúc đêm buông. Tôi bừng tỉnh trong đau đớn; những vết sưng tấy, ngứa ngáy, nóng rát cùng mụn mủ trên da đã nói cho tôi hay: trong máu của Tùng Mao Trùng quả thực có chứa độc tố. Mớ độc tố này hành hạ thể xác tôi, nhưng tôi lại lấy làm mừng rỡ trước nỗi đau ấy, bởi nó đã chứng minh suy đoán của tôi là chuẩn xác theo một cách đặc biệt, giúp chúng ta có thể tiến thêm một bước trên nền tảng này. Độc tố trong máu không phải chất hoạt tính tham gia vào quá trình vận hành cơ quan, mà là chất thải của cơ thể sống. Nếu suy đoán của tôi đúng, vậy chúng ta sẽ lại tìm thấy thứ độc tố này trong phân của Tùng Mao Trùng. Bây giờ, tôi phải tiến hành một thí nghiệm mới trên cánh tay mình. Tôi ngâm một ít phân khô của Tùng Mao Trùng trong ête suốt một hai ngày, dung dịch chuyển sang màu xanh bẩn thỉu; sau khi lọc và để bay hơi tự nhiên, dung dịch cô lại còn vài giọt. Tôi dùng vài giọt chất lỏng ấy thấm đẫm một mẩu giấy thấm gấp làm tư, rồi dán lên vùng da mỏng manh ở mặt trong cẳng tay; lại dùng băng dính không thấm nước phủ lên trên để bảo đảm độc tố không bị hao hụt; sau cùng lấy băng gạc buộc chặt. Kết quả ra sao, hãy kiên nhẫn đợi xem. Chân lý luôn song hành cùng đớn đau. Để tìm ra nguyên do khiến con sâu róm nhỏ bé làm mình ngứa rát, tôi đã phải trả một cái giá đắt. Buổi chiều, tôi đặt mẩu giấy thấm lên cánh tay; suốt cả đêm hôm ấy, cơn ngứa ngáy giày vò khôn xiết, cảm giác châm chích cùng bỏng rát hành hạ khiến tôi lúc nào cũng chực bóc mẩu giấy kia ra. Sang ngày thứ hai, sau hai mươi tiếng đồng hồ tiếp xúc với mẩu giấy thấm đầy đọa ấy, rốt cuộc tôi cũng gỡ nó xuống. Thế nhưng nỗi thống khổ không vì vậy mà dừng lại. Do liều lượng tôi dùng quá nhiều, nọc độc lan ra khắp các vùng da quanh mép giấy, khiến da sưng đỏ, nhăn nheo, bỏng rát, thậm chí còn hoại tử. Sang ngày thứ ba, vết sưng càng thêm trầm trọng, ăn sâu vào cả một khối cơ lớn; vết thương mang sắc đỏ thắm rồi loang rộng ra xung quanh, kế đó bắt đầu rỉ dịch; cơn ngứa càng lúc càng dữ dội khiến tôi trằn trọc suốt đêm, không tài nào chợp mắt, buộc phải dùng tới sáp vaseline pha hàn the và vải vụn. Trong vòng năm ngày, vùng da thương tổn mưng mủ lở loét đến ghê rợn, đến mức cô y tá sáng tối thay thuốc cho tôi nhìn thấy cũng phải buồn nôn. Ba tuần trôi qua, da dẻ mới dần hồi phục, nhưng những mụn mủ ấy đã để lại trên cánh tay tôi các vệt ban đỏ ửng, đỏ rất lâu mới dịu. Lại một tháng nữa trôi qua, cảm giác ngứa ngáy và nóng rát vẫn chưa dứt hẳn. Cuối cùng, phải thêm nửa tháng nữa, ngoài vệt ban đỏ thì các triệu chứng khác mới tiêu tan, vết đỏ mờ dần rồi hơn ba tháng sau mới biến mất hoàn toàn. Để tìm lời giải đáp, tôi đã để thể xác nếm đủ đắng cay, song điều đó chẳng hề làm vơi bớt niềm vui sướng khi chạm tới chân lý. Giờ đây, chúng ta đã tiến gần hơn tới đáp án. Thí nghiệm đã chứng minh, độc tố của Tùng Mao Trùng chính là chất thải từ sự vận hành của cơ thể sống, nó vừa hình thành liền theo phân bài tiết ra ngoài. Phân gồm hai phần, phần lớn là bã tiêu hóa, phần nhỏ còn lại là cặn nước tiểu. Về phần độc tố rốt cuộc bắt nguồn từ phần nào, lát nữa chúng ta hãy bàn, trước hết hãy nói xem vì sao Tùng Mao Trùng lại sinh ra thứ nọc độc khiến người ta ngứa rát khôn cùng đến vậy. Những sợi lông tẩm độc kia nhằm đe dọa kẻ thù chăng? Chưa chắc, bởi tôi biết rất nhiều ví dụ có thể lật nhào giả thuyết này. Chẳng hạn như chim cu cu, nó cực kỳ thích ăn sâu róm, dạ dày chứa đầy lông sâu nhưng chẳng hề hấn gì. Lại như Bì Đố, chúng đóng đô ngay trong tổ tơ của Tùng Mao Trùng, lấy xác sâu róm làm thức ăn, chẳng mảy may bận tâm tới lớp lông rậm rạp trên mình con mồi. Có thể nói, lớp lông rậm tẩm nọc độc kia chẳng có chút tác dụng ngăn cản nào đối với những chiếc dạ dày đặc biệt ấy. Vậy độc tố có phải để tự vệ? Tôi nghĩ câu trả lời chưa hẳn là đúng. Trong xã hội côn trùng, loài sâu mang lông rậm và loài mình trần chẳng có gì khác biệt lớn. So với những loài gây ngứa rát này, sâu mình trần không có lớp lông dài rậm rạp để uy hiếp kẻ thù, lẽ ra càng phải tẩm đẫm chất độc khắp toàn thân mới phải. Một loài như Tùng Mao Trùng làm gì có thêm lý do nào để chế ra nọc độc nhằm bảo vệ bản thân chứ! Một khi độc tố của Tùng Mao Trùng là chất thải từ sự vận hành của sự sống, vậy có lẽ mọi loài sâu róm, dù trần trụi hay phủ lông, đều mang trong mình một loại độc tố. Chẳng qua, trong số những loài trang bị lông dài, có loài tay nghề cao cường hoặc nắm giữ điều kiện thuận lợi nào đó mà chúng ta chưa rõ, bèn mượn cơn ngứa rát để báo cho kẻ khác biết thân mình có độc; còn số khác, kỹ năng dùng độc chưa tới nơi tới chốn, nên chúng ta mới không phát hiện ra mà thôi. Dưới đây, hãy cùng làm thí nghiệm để vạch trần những độc tố chưa được phát hiện này. Lần này, tôi chọn tằm, loài sâu da dẻ nhẵn nhụi, hầu như vô hại hoàn toàn. Nhưng sự vô hại của tằm chỉ là vẻ bề ngoài. Tôi dùng cách thức tương tự như lúc xử lý phân Tùng Mao Trùng, đem phân tằm ngâm ête rồi cô đặc thành vài giọt, dán lên cẳng tay. Những triệu chứng tương tự lại tái diễn: ngứa ngáy, bỏng rát, sưng tấy và lở loét, tất cả chứng minh suy luận trước đó của tôi là chuẩn xác. Thứ độc tố gây ngứa rát và lở loét da người ấy tồn tại trong cơ thể mọi loài côn trùng. Thí nghiệm này cũng giúp tôi tìm ra nguyên nhân vì sao những người phụ nữ nuôi tằm trong làng lại bị ngứa rát cẳng tay, mắt sưng đỏ ngầu. Bởi khi làm việc họ thường xắn tay áo lên, lúc dọn phân tằm, thay lá dâu, cẳng tay khó lòng tránh khỏi va chạm với đám phân ấy. Mà trong phân tằm lại chứa độc tố, nỗi đau đớn mà thứ phân này giáng xuống cẳng tay tôi thì mọi người đều đã thấy rồi đấy. Nếu họ sơ ý đưa tay lên dụi mắt, nỗi thống khổ sưng đau ngứa rát liền lây sang mắt ngay. Còn bản thân con tằm thì chẳng thể gây hại cho con người. Sau thí nghiệm với tằm, tôi còn tiến hành nghiên cứu tương tự thêm nhiều lần, thảy đều thu về kết quả như nhau. Tôi chọn ngẫu nhiên phân của đủ loại côn trùng để thí nghiệm, ấu trùng của Đa Lục Giáp Điệp, Đại Khổng Tước Điệp, Nhị Vĩ nga, Cam Lam phấn điệp, Báo Đỗ nga, Dã Thảo Mai Ni nga, phân của chúng đều gây ra triệu chứng đau ngứa hệt như phân Tùng Mao Trùng trước đó, chỉ khác nhau ở mức độ nặng nhẹ mà thôi. Từ đây, tôi có thể rút ra kết luận: chất bài tiết của mọi ấu trùng đều mang độc tính. Thế nhưng, trong số đó có loài không hề dùng tới độc tố của bản thân; chỉ một phần rất nhỏ sâu bọ mới biến nọc độc thành vũ khí gây hại thực sự. Vì sao lại có sự khác biệt ấy? Quan sát kỹ lưỡng và ngẫm lại tập tính sinh hoạt của côn trùng, ắt sẽ rõ. Tôi nhận thấy những con sâu róm không gây ngứa rát thường thích đi lại một mình, nay đây mai đó, chẳng có chốn dung thân cố định. Chẳng hạn như sâu bướm hổ, mình nó khoác bộ lông dài rậm rạp, vốn là thứ gom giữ phân chứa độc tố rất tốt. Vậy mà nó lại chẳng hề gây hại cho con người, cớ sao lại thế? Sâu bướm hổ đi về đều lẻ bóng, cũng không có nơi ở cố định, nó thải phân ra đồng ruộng, mớ chất thải có độc ấy không có cơ hội cũng chẳng có thời gian tiếp xúc với lớp lông rậm. Thành thử, lớp lông rậm trông có vẻ đáng sợ của sâu bướm hổ thực chất lại vô hại. Có lẽ sẽ có người thắc mắc, tằm sống trong không gian chật hẹp, ngày ngày làm bạn với đống phân của chính mình, cớ sao thân tằm lại không dính phải độc tố trong chất thải? Có hai nguyên nhân. Thứ nhất, tằm trơn nhẵn như lụa, không khoác lên mình tấm áo dệt bằng lông rậm như Tùng Mao Trùng, bởi vậy rất khó thu gom và lưu giữ độc tố. Thêm nữa, tằm không tiếp xúc trực tiếp với chất bài tiết, giữa đôi bên luôn có lá dâu ngăn cách, mà người nuôi tằm lại thay lá dâu nhiều lần mỗi ngày. Do đó, dẫu tằm sống chen chúc giữa một nơi ngập ngụa phân, chúng vẫn chẳng hề vấy phải độc tố từ chất thải. Ngược lại với những điều trên, đám sâu róm lông lá mang nọc độc hung hãn, chẳng hạn loài sâu bò thành đàn trên cây thông hay cây sồi, lại sống thành bầy đàn. Tôi từng kể với mọi người về tổ của Tùng Mao Trùng, đó là một nơi trú ngụ hình trứng kết bằng nửa tơ nửa lá, sâu róm trừ một khoảng thời gian ban đêm bò ra ngoài thưởng thức lá cây tươi ngon, phần lớn thời gian đều ru rú trong nhà. Mà điều kiện vệ sinh của cái tổ này thì tồi tàn hết mức, trên từng sợi tơ trong tổ đều treo lủng lẳng những hạt phân tròn như tràng hạt. Trước tình cảnh ấy, Tùng Mao Trùng chẳng thèm bận tâm, với chúng bãi rác này chính là chốn nương thân che mưa chắn gió, chúng cứ thế chen chúc đè ép lên nhau mà sống bên trong. Cứ như vậy, tuy nhìn bề ngoài Tùng Mao Trùng không dính chất thải đáng ghét, nhưng do tiếp xúc và cọ xát lâu ngày với phân, lớp lông dài rậm rạp của chúng đã sớm được quét đẫm thứ độc tố có thể khiến người ta đau rát khôn nguôi. Trước khi bàn sang vấn đề tiếp theo, chúng ta hãy cùng tổng kết lại đôi chút. Trong chất bài tiết của mọi loài sâu róm đều chứa một chất độc như nhau, độc tố này hễ tiếp xúc với da sẽ khiến người ta ngứa ngáy, đau đớn, thậm chí gây ra những triệu chứng nghiêm trọng hơn. Tuy nhiên, sâu róm chỉ khi lưu lại thật lâu và cọ xát vào nơi phân tích tụ thì mới làm độc tố phát huy tác dụng. Trong âm mưu khiến chúng ta phải chịu nỗi ngứa ngáy đau đớn này, phân sâu róm chính là thủ phạm chính cung cấp độc chất; còn lớp lông mao chỉ là tòng phạm giúp thu gom và phát tán mà thôi. Giờ đây, chúng ta hãy giải quyết vấn đề còn bỏ ngỏ lúc trước: Độc tố của sâu róm nằm trong chất bài tiết, vậy nó bắt nguồn từ bã tiêu hóa hay từ cặn nước tiểu? Muốn làm rõ điều này, phải thu thập riêng rẽ hai thứ đó để làm từng thí nghiệm. Xem ra, tôi phải bắt tay vào gom góp các sản vật trong quá trình côn trùng biến thái. Khi vũ hóa, loài bướm đêm sẽ tiết ra một chất lỏng sền sệt, đó là phế phẩm sót lại sau khi các cơ quan vận hành, thành phần chủ yếu là nước tiểu chứ không có bã tiêu hóa. Để lấy được thứ cặn bã ấy, tôi đành nhờ cậy đến lũ ấu trùng Đa Lục Giáp Điệp trên cây du già ở Hoang Thạch Viên. Tôi bỏ hơn một trăm con ấu trùng vào chiếc lồng chụp kim loại hình chuông, cần mẫn cho ăn rồi kiên nhẫn đợi chúng vũ hóa. Đầu tháng sáu, thời khắc nhộng biến thái rốt cuộc cũng tới. Dưới đáy lồng chụp, tôi lót một tờ giấy trắng nhằm hứng trọn thứ cần thiết cho thí nghiệm. Nàng bướm xinh đẹp phá kén chui ra, trút bỏ phần cặn bã còn vương lại từ cơ thể sâu róm ngày trước. Thứ phế phẩm này là một dạng hồ lỏng màu đỏ, rơi xuống trang giấy trắng loang ra thành một chấm đỏ lớn. Quy trình thí nghiệm hẳn mọi người đều đã quen thuộc: xử lý bằng ete, làm bay hơi, cô đặc, rồi lấy giấy thấm tẩm dung dịch dán lên cánh tay. Kết quả lần này ra sao? Tôi thực tình không muốn nhắc lại những triệu chứng trước đó nữa, bởi nó giống hệt như khi tôi dùng phân Tùng Mao Trùng: ngứa ngáy khôn xiết, bỏng rát buốt nhức, cơ bắp sưng phồng, vết thương lở loét, cuối cùng để lại vết dát đỏ dai dẳng suốt ba bốn tháng ròng mới lặn hẳn. Cánh tay chằng chịt vết thương, chịu trăm bề đày đọa của tôi ơi, ngươi đã vì tính hiếu kỳ của ta mà nếm trải quá nhiều đau đớn. Vài người bạn xót xa cho thân thể tôi, khuyên tôi nên dùng động vật làm vật thí nghiệm. Song, tính tò mò của tôi thì can hệ gì tới chúng? Chúng đang sống yên ổn trong thế giới của riêng mình, chẳng bận tâm cũng chẳng cần biết tới những bí mật mà chúng ta đang tìm kiếm, cớ sao ta lại có quyền lấy sinh mạng của chúng ra để chứng minh cho phỏng đoán của bản thân? Trong mắt tôi, muôn loài trên thế gian chẳng có phân biệt sang hèn cao thấp, dẫu là sinh linh nhỏ bé hèn mọn nhất cũng cần được tôn trọng và xứng đáng được nâng niu. Đã là vấn đề chúng ta muốn tỏ tường, thì hãy tự mình dấn thân, trên con đường truy cầu chân lý, chút nỗi đau da thịt này thì bõ bèn gì! Lùi vạn bước mà nói, dẫu tôi có nhẫn tâm dùng động vật làm vật thí nghiệm đi chăng nữa, cũng chẳng thể đạt được mục đích đề ra. Khi chịu đựng đau đớn, con vật chỉ có thể dùng thân thể quằn quại để nói cho ta hay duy nhất một điều: đau, ngoài ra ta chẳng thể hiểu thêm gì khác. Ngứa ngáy, bỏng rát, châm chích, những cảm giác vi tế nhường ấy chỉ có thể cảm nhận chuẩn xác không sai một li trên chính cơ thể tôi. Dù vậy, da thịt tôi giờ đây đã phải chịu quá nhiều giày vò, các thí nghiệm về sau tôi quyết định chỉ làm chừng mực, hễ đủ rút ra kết luận là bóc ngay mảnh giấy thấm tẩm độc ra. Thôi hãy gác lại nỗi khổ sở của cánh tay mà quay về với thí nghiệm và suy luận. Chỉ dựa vào mỗi ví dụ về Đa Lục Giáp Điệp, tôi vẫn chưa dám quả quyết tuyên bố kết luận của mình. Thế là tôi lại thu thập thêm nước tiểu do bướm thông, bướm tằm và Đại Khổng Tước Điệp bài tiết lúc vũ hóa. Kết quả thí nghiệm cũng hoàn toàn trùng khớp với trước đó. Từ đây, tôi có thể khẳng định rằng, độc tố của Tùng Mao Trùng tồn tại ở khắp mọi loài sâu róm, nó là chất cặn bã trong cơ thể sống, là sản vật từ nước tiểu. Vấn đề này vừa sáng tỏ, thắc mắc mới lại lập tức nảy sinh. Đặc tính vốn có ở loài sâu róm bò trườn trên cây kia, liệu có phổ biến đến mức nào trong toàn bộ thế giới côn trùng? Ngoài côn trùng bộ Cánh Vảy, liệu các loài côn trùng khác có tích tụ độc tố trong cặn nước tiểu hay không? Ta hãy đi hỏi các loài thuộc bộ Cánh Màng trước xem sao. Trong lồng chụp kim loại của mình, tôi nuôi vài ấu trùng ong lá màu xanh, từ chúng tôi thu được một lượng lớn phân hạt nhỏ màu đen. Thứ phân này phát huy tác dụng độc tố trên da tôi, gây nên những triệu chứng đau ngứa rõ rệt. Tiếp đó, tôi lại tìm kiếm luận cứ từ bộ Cánh Thẳng. Cào cào xám và loài Cự Chung trên cây nho, phân của chúng cũng đều gây đau ngứa ở một mức độ nhất định. Đến đây, tôi lại tiến thêm một bước dài trên con đường nghiên cứu độc tố côn trùng. Đã đến lúc rồi, đúng như cánh tay khốn khổ của tôi đang kêu gào: hãy dừng lại thôi! Tôi đã nắm trong tay những chứng cứ xác thực, để cuối cùng đưa ra kết luận sau: Độc tố trong cơ thể loài sâu róm bò thành đàn cũng hiện diện ở các loài côn trùng khác, thậm chí có thể nói là ở mọi loài côn trùng, và chân tướng thực sự của độc tố chính là sản vật sinh ra từ nước tiểu côn trùng.