Chương 4: Đại sự ảnh hưởng lịch sử Sự hình thành vương quốc thống nhất Ai Cập (1) Tước hiệu của quốc vương

Cổ đại Ai Cập rốt cuộc đã hình thành một quốc gia thống nhất vào thời điểm nào và bằng cách thức ra sao, trong giới Ai Cập học cũng có muôn vàn thuyết khác nhau. Các tác giả của bộ Lịch sử Cổ đại Cambridge từng viết rằng, truyền thuyết và một số chứng cứ thực tế chỉ ra một cách mạnh mẽ rằng, vào thời kỳ ngay trước khi Vương triều thứ Nhất được thiết lập, Ai Cập bị phân chia thành hai vương quốc độc lập. Vương quốc phương Bắc bao gồm châu thổ Sông Nile và trải dài về phía nam đến gần Atfih ngày nay, còn vương quốc phương Nam trải dài từ Atfih đến Gebel el-Silsila. Cung thất của nhà vua được cho là toạ lạc ở phía tây bắc vùng châu thổ, hoặc nằm tại Hierakonpolis bên bờ tây khúc sông gần Edfu. Cả hai nơi, chí ít vào thời đại lịch sử, đều có thần bảo hộ trọng yếu của người thống trị. Thánh điện của chim ưng Horus đặt gần Pe, còn Dep là nơi ngự của nữ thần rắn hổ mang Wadjet. Hai địa danh này sang thời Tân Vương quốc và về sau được gộp làm một tên. Per-Wadjet được người Hy Lạp gọi là Buto. Vinh dự chinh phục hoàn toàn và thống nhất hai vương quốc rất có thể thuộc về Narmer, người được coi là kẻ kế vị trực tiếp của Scorpion. Đoạn văn trích dẫn kể trên liên quan đến hai vấn đề trọng đại: một là thời Tiền Vương triều có tồn tại hai vương quốc Thượng Ai Cập và Hạ Ai Cập hay không; hai là Narmer rốt cuộc đã thống nhất Ai Cập đến mức độ nào. Về vấn đề các vương quốc Thượng Ai Cập và Hạ Ai Cập thời Tiền Vương triều, dẫu thường xuất hiện trong một số trứ tác, nhưng đương thời lại không hề lưu lại bất kỳ ghi chép văn tự nào. Bảng vương danh trên Bia đá Palermo đã tàn khuyết vỡ nát, không thể cung cấp cho chúng ta bằng chứng xác thực nào về các vương quốc Thượng và Hạ Ai Cập. Huống hồ bia đá này lại được khắc sau thời điểm cái gọi là hai vương quốc thống nhất tới gần bảy trăm năm. Cho nên sự xuất hiện của hai vương quốc Thượng và Hạ Ai Cập dường như không có căn cứ trực tiếp. Đúng như một số học giả nhận định, sự kiện này chỉ được suy đoán từ cấu trúc kép của các danh hiệu Nebty và Nesut-bity, cùng sự tồn tại của vương miện trắng Thượng Ai Cập và vương miện đỏ Hạ Ai Cập trong tôn hiệu của các quốc vương đời sau. Nếu tên gọi của hai vương quốc Thượng và Hạ Ai Cập không thấy ghi trong các thư tịch đương thời, mà chỉ dựa vào vương hiệu, vương miện để suy đoán, thì ta không thể không luận giải về nguồn gốc của vương miện, vương hiệu cùng những vấn đề liên quan. Vào thời đại các vương triều hay thời đại pharaoh, tôn hiệu hoàn chỉnh của quốc vương Ai Cập gồm năm danh hiệu lớn, trong đó cặp danh xưng đối ứng chính là Nebty và Nesut-bity. Danh hiệu Nebty, hay tước hiệu Hai Quý bà, do nữ thần kền kền và nữ thần rắn hổ mang hợp thành. Nữ thần kền kền là thần bảo hộ của Thượng Ai Cập, còn nữ thần rắn hổ mang là thần bảo hộ của Hạ Ai Cập. Gardiner cho rằng, khi Ai Cập còn bị chia cắt làm hai vương quốc, các quốc vương đối với hai vị nữ thần chủ chốt của thời kỳ trước thềm Vương triều thứ Nhất luôn duy trì một mối quan hệ đặc thù. Có lẽ Menes, người sáng lập Vương triều thứ Nhất, là vị vua đầu tiên tiếp nhận tôn hiệu Nebty, từ đó tượng trưng cho sự thực rằng hắn đã thống nhất hai cõi vương quốc. Thế nhưng các nghiên cứu của Baumgartel lại chứng minh rằng, Nebty với tư cách vương hiệu không hề xuất hiện trong danh hiệu của các vị vua trước thời vua Den. Danh hiệu Nesut-bity được biểu thị bằng ký hiệu thực vật gọi là Nesut và ký hiệu động vật gọi là Bity. Danh hiệu này còn được gọi là Cây Sậy và Con Ong. Cây sậy Nesut là tiêu biểu của Thượng Ai Cập. Bity là loài ong mật, thông thường đại diện cho Hạ Ai Cập. Sự kết hợp giữa sậy và ong mang ý nghĩa Vua của Thượng và Hạ Ai Cập. Song các nghiên cứu mới lại chỉ ra rằng, Bity nuôi ong vốn chỉ gắn liền với thần Min; ngài là chúa tể của bầy ong rừng, và ong mật là vật phẩm dâng cúng lên ngài. Thần Min là thần bảo hộ của văn hóa Naqada II, mang hình tượng bò tẩu, các quốc vương tiếp nhận tôn xưng bò mộng dũng mãnh từ thần Min. Hình thái tại nhân gian của ngài chính là quốc vương. Do đó, tước hiệu Bity hẳn cũng đại diện cho vương hiệu Thượng Ai Cập. Về phần vương hiệu Nesut, do vị thế ngự trên các tước hàm khác nên ắt hẳn là tôn hiệu cổ xưa hơn; bởi vậy thuở ban đầu cả hai tước hiệu đều đại diện cho Thượng Ai Cập. Theo truyền thống, vương miện trắng đại diện cho Thượng Ai Cập, còn vương miện đỏ đại diện cho Hạ Ai Cập. Thế nhưng nghiên cứu mới chứng minh đó là chuyện của giai đoạn sau; vào thời Tiền Vương triều, vương miện đỏ vốn chẳng hề can dự đến Hạ Ai Cập. Vương miện đỏ lần đầu xuất hiện tại Naqada, còn vương miện trắng lần đầu thấy ở Hierakonpolis, cả hai nơi đều nằm ở Thượng Ai Cập và cự ly giữa hai chốn cách nhau không xa. Xét theo niên đại, vương miện đỏ có trước vương miện trắng, điều này chứng minh vương miện đỏ có tính cổ xưa hơn, đại diện cho cư dân bản địa. Vương miện trắng xuất hiện muộn hơn, là vương miện của tộc người mới đến thuộc văn hóa Naqada II. Baumgartel rút ra kết luận rằng truyền thống bản địa Ai Cập vững bền đến mức ấy. Được biết, một vị vua hợp pháp ắt phải sử dụng danh hiệu và huy hiệu cổ xưa, mà toàn bộ danh hiệu lẫn huy hiệu ấy đều có nguồn gốc từ Thượng Ai Cập; những thứ từ Hạ Ai Cập thời kỳ đầu hoàn toàn không thể sánh cùng. Những khảo chứng mới về vương hiệu và vương huy khiến chúng ta không thể không hoài nghi về sự tồn tại của cái gọi là hai vương quốc Thượng và Hạ Ai Cập. Về vấn đề hình thành vương quốc thống nhất, có thể phân tích từ hai phương diện. Trước hết cần phải làm rõ, sự thống nhất của cổ đại Ai Cập rốt cuộc diễn ra vào thời gian nào. Một luồng ý kiến cho rằng, Ai Cập vào cuối thời Tiền Vương triều có lẽ đã thống nhất về mặt chính trị, cho dù sự thống nhất này vẫn chưa kịp thể hiện trên các công trình kỷ niệm nghệ thuật, kiến trúc, hay bất kỳ hình thức văn tự nào. Một luồng ý kiến khác nhìn nhận hình tượng người đội vương miện đỏ trên hai mảnh vỡ đầu vương trượng bằng đá vôi vàng trong bộ sưu tập của Petrie chính là Scorpion, rồi liên hệ với hình tượng Scorpion đội vương miện trắng trên đầu vương trượng Scorpion thường thấy; từ đó chứng minh Thượng và Hạ Ai Cập đã được thống nhất từ sớm dưới thời Scorpion, chứ chẳng đợi đến người được coi là kẻ kế vị hắn là Narmer. Thậm chí có học giả ước đoán sự thống nhất của Ai Cập có thể đã diễn ra trước thời vua Narmer từ một trăm đến một trăm năm mươi năm. Những cách giải thích kể trên chưa nhận được sự đồng thuận rộng rãi; đa số các nhà Ai Cập học thường nhận định Ai Cập bắt đầu thống nhất vào thời kỳ mở đầu của Vương triều thứ Nhất. Quan điểm mang tính tiêu biểu cho rằng, vinh dự hoàn toàn chinh phục và thống nhất hai vương quốc rất có thể thuộc về Narmer. Ghi chép mang tính biểu trưng cho thắng lợi này được lưu giữ trên phiến đá nổi tiếng thu được từ Hierakonpolis. Ngoài các di vật khảo cổ, các thư tịch cổ muộn hơn cũng nhắc tới Menes, người sáng lập Vương triều thứ Nhất. Người đời thường xem Menes và Narmer là một, và truyền thuyết kể rằng chính Menes đã thống nhất cõi Ai Cập.