Chương 5: Đại sự ảnh hưởng lịch sử: Sự hình thành vương quốc thống nhất Ai Cập (2) Phiến đá Narmer

Menes rốt cuộc là nhân vật lịch sử hay là nhân vật thần thoại, bán thần thoại, vấn đề này ngày càng dấy lên nhiều cuộc tranh luận. Một tác phẩm xuất bản gần đây có viết, câu chuyện thành văn về việc Menes thống nhất Ai Cập ra đời sau sự kiện được kể lại nếu không phải vài nghìn năm thì cũng là vài trăm năm. Vào thời đại đó, Menes nếu quả thực từng tồn tại, thì cũng đã trở thành một anh hùng văn hóa tinh thần, cuộc đời hay tài năng của hắn được nhận thức qua lăng kính bán thần thoại hóa. Theo một trong những truyền thuyết ấy, người ta cho rằng sau một thời gian dài trị vì, hắn đã bị cá sấu cướp đi và nuốt chửng khi đang săn bắn trên sông. Về tính chân thực của Menes với tư cách là một nhân vật lịch sử, mấy chục năm trước người ta đã từng bàn luận. Có người cho rằng, Menes chưa chắc đã là tên của một cá nhân, hoặc có thể coi đó là danh xưng chỉ chung vài người chinh phục, hoặc công tích của các vị vua khác đã bị quy về một mình Menes. Tác gia thời cổ điển Herodotus thuật lại rằng Menes là vị vua đầu tiên của Ai Cập. Theo truyền thống, cái tên này thường được đồng nhất với Menes, song bản thân nó cũng đầy nghi vấn. Có người nhận định đây có lẽ là tên của một viên quan hoặc một vương tử. Cũng có nhiều học giả dựa vào những mâu thuẫn trước sau trong ghi chép của Herodotus để khảo chứng rằng đây không phải là vị vua nhân gian, mà là thần Min. Do những bất đồng ý kiến kể trên, đặc biệt là cái tên Menes không hề xuất hiện trong bất kỳ văn hiến đương thời nào, còn tác phẩm của các tác gia cổ điển về sau như Herodotus cùng tư tế Ai Cập Manetho lại chỉ nhắc tới việc Menes là vị vua đầu tiên của Ai Cập, nên hiện thời vẫn chưa thể đưa ra kết luận xác thực về Menes cũng như lịch sử của cá nhân hắn. Về Narmer hoặc các văn vật lịch sử liên quan đến Narmer, người ta đã phát hiện được vài hiện vật, mà nổi tiếng nhất chính là Phiến đá Narmer. Chính giữa mặt trước của Phiến đá Narmer khắc họa hình tượng Narmer đội vương miện trắng, tay cầm đầu chuỳ, đánh phạt kẻ địch mang phù hiệu hình cá ngạnh, vốn có thể thuộc vùng tây bắc châu thổ. Phía trên bên phải là chim ưng, đứng trên sáu nhánh cây lau sậy, móng giữ sợi dây buộc vào mũi của một đầu người. Cụm biểu tượng này mang ý nghĩa Horus đã áp giải tù binh vùng Hạ Ai Cập. Dưới đáy của mặt này có hai kẻ địch đang sụp lạy hoặc tháo chạy. Biểu tượng bên cạnh kẻ địch phía bên trái tượng trưng cho một tòa thành có phòng thủ; còn biểu tượng cạnh kẻ địch bên phải là một khu đất khép kín hình bán nguyệt, từ đó vươn ra hai bức tường dài, có người cho rằng đó có thể là một tòa thành ở Tây Palestine. Phần trên mặt bên kia của phiến đá miêu tả vua Narmer đội vương miện đỏ, dưới sự tháp tùng của thị tùng, cùng bốn vị thủ lĩnh châu giương cờ liên minh đi duyệt thị xác những người phương bắc bị giết; trên đầu chuỳ của vua Narmer khắc họa cảnh vua Narmer đội vương miện đỏ ngự trên điện đài tráng lệ có chín bậc thềm. Đối diện với hắn, trong một chiếc kiệu có một người phụ nữ đang ngồi. Cảnh tượng này cho thấy, vương nữ phương bắc bị bắt giữ có thể sẽ được gả cho vị vua thắng trận. Chứng cứ mạnh mẽ này chỉ ra rằng, kẻ chinh phục mưu toan lấy vương nữ phương bắc làm phối ngẫu nhằm hợp thức hóa địa vị của mình. Một nhóm ký tự tượng hình ở phần giữa phía dưới hình khắc biểu thị việc bắt giữ mười hai vạn người, bốn mươi vạn con bò đực cùng một triệu bốn trăm hai mươi hai nghìn con dê. Ở phần trên đối diện với hình tượng Narmer, có khắc cờ hiệu của bốn châu liên minh y như trên Phiến đá Narmer. Ngoài ra còn có cái gọi là Phiến đá Libya bị tàn khuyết nửa trên. Do trên đó không có bất kỳ ghi chép nào về vương danh, nên niên đại của nó hoặc được xác định vào thời kỳ Tiền Vương triều muộn, hoặc định vào đầu thời kỳ Vương triều thứ Nhất. Trên phiến đá có một nhóm chữ tượng hình, đọc là Tehenu. Libya nằm ở biên giới phía tây bắc vùng châu thổ. Tuy trên phiến đá có khắc hình bọ cạp, song không có chứng cứ nào chứng minh vua Scorpion từng có lúc tiến đến vùng tây bắc châu thổ. Ngược lại, con dấu bằng ngà voi khai quật tại Hierakonpolis lại chứng thực cuộc viễn chinh của Narmer tới khu vực này. Vì vậy, phiến đá này được xem là sự tiếp nối của một cuộc viễn chinh có liên quan đến Narmer. Ở mặt bên kia của phiến đá, thể hiện bảy tòa thành trì hình vuông có tường thành viền hình răng cưa. Bên trong mỗi tòa thành đều có hình tượng một loài động vật hoặc thực vật dùng làm ký hiệu hoặc tên gọi của thành thị đó. Trên mỗi bức tường thành đều có một con vật đứng sừng sững, giơ cuốc chim phá mở đường vào thành. Thế nhưng hình tượng những con thú công thành nay chỉ còn sót lại bốn con: chim ưng, sư tử, bọ cạp và đôi chim ưng. Phiến đá Libya có lẽ tượng trưng cho vua Chim Ưng của Hierakonpolis. Một giả thuyết cho rằng Narmer cùng sáu châu liên minh đã tấn công liên minh của bảy châu khác. Vài văn vật lịch sử liên quan đến Narmer kể trên đã miêu tả những chiến dịch quân sự của Narmer. Việc Narmer đội vương miện đỏ và vương miện trắng thường được xem là chứng cứ của việc thống nhất nam bắc Thượng Ai Cập và Hạ Ai Cập. Nhưng đúng như trước đó đã chỉ ra, vương miện đỏ và vương miện trắng ban đầu đều bắt nguồn từ Thượng Ai Cập, chẳng qua chỉ thể hiện sự phân biệt giữa dân bản địa và người ngoại lai. Nếu căn cứ theo thuyết truyền thống rằng Narmer đã là vị vua thống nhất hai vùng đất Thượng Ai Cập và Hạ Ai Cập, thì hiện tượng các châu liên minh xuất hiện trên phiến đá và đầu chuỳ của hắn sẽ không tài nào giải thích nổi. Các châu cùng trong liên minh đóng vai trò trọng yếu trong những sự kiện chủ chốt được miêu tả, mà Narmer chẳng qua chỉ là thủ lĩnh của liên minh các châu, chứ chưa phải bậc quân chủ toàn quyền như sau này. Dẫu vậy, các hoạt động quân sự thắng lợi của Narmer đối với Hạ Ai Cập quả thực đã đặt nền móng cho công cuộc thống nhất Ai Cập. Có lẽ có thể xem hắn là người mở đầu cho vương quốc Ai Cập thống nhất, song trong suốt thời kỳ Tảo Vương triều sau hắn, lịch sử vẫn là một tiến trình không ngừng đấu tranh, hòa giải và từng bước hoàn tất đại nghiệp thống nhất.