Chương 8: Đại sự ảnh hưởng lịch sử tập 008 Thời kỳ Cổ Vương quốc (2) Biểu tượng của quyền lực

Tập 8: Biểu tượng của quyền lực: Sự thống trị chuyên chế của Pharaoh và việc xây dựng kim tự tháp. Pharaoh là quân chủ của quốc gia tập quyền trung ương, nắm giữ quyền lực tuyệt đối, ý chí của hắn chính là pháp luật. Dưới Pharaoh đặt chức tể tướng, tể tướng phò tá Pharaoh, thống quản các cơ quan trung ương như tài chính, tư pháp, quân sự, tế tự và thủy lợi. Chức vị này thường do thái tử hoặc hoàng thân quốc thích nắm giữ; ở địa phương vẫn do châu trưởng cai quản, nhưng lúc này châu trưởng đã do Pharaoh bổ nhiệm và chịu trách nhiệm trước Pharaoh, gánh vác các trọng trách thu thuế, phân xử tố tụng và quản lý các công trình thủy lợi sở tại. Mọi chức tước cao sang bổng hậu phần lớn do thành viên vương thất cùng giới quý tộc thâu tóm, chỉ quan lại cấp trung và cấp hạ mới dùng người bình dân. Trụ cột vật chất của chính quyền chuyên chế là quân đội. Pharaoh dựa vào quân đội để thống trị và trấn áp nhân dân trong nước, đối ngoại thường xuyên phát động chiến tranh xâm lược, cướp đoạt đất đai, nô lệ và của cải. Trụ cột tinh thần của chính quyền này là thuyết "quân quyền thần thụ". Thời kỳ Cổ Vương quốc, thần Ra đã được tôn làm quốc thần của Ai Cập. Nhiều đền thờ thần Ra uy nghiêm được dựng lên, Pharaoh được xưng tụng là con trai của thần Ra. Ánh hào quang thần thánh mà giới tế ty phủ lên chính quyền Pharaoh cũng chính là gông xiềng tinh thần tròng lên đầu dân chúng, nhằm mục đích khiến nhân dân lao động cam tâm chấp nhận sự thống trị và bóc lột của giai cấp chủ nô. Nguyên nhân căn bản làm nảy sinh chính quyền chuyên chế của Pharaoh nằm ở việc tăng cường ách thống trị đối với nhân dân lao động đi cùng với sự hình thành của xã hội phân chia giai cấp. Ngoài ra, nhu cầu tổ chức và quản lý sự nghiệp thủy lợi tưới tiêu trên toàn quốc cũng thúc đẩy việc hình thành chế độ tập quyền trung ương. Quyền lực vô hạn cùng sự tàn bạo đối với nhân dân của Pharaoh được phản ánh sống động qua việc xây dựng các kim tự tháp. Ở Giza bờ tây hạ lưu sông Nile, kéo dài về phía nam tới tận vùng Saqqara, cách không xa Cairo, cho tới nay vẫn còn sừng sững hơn 70 tòa kim tự tháp lớn nhỏ. Đó là lăng mộ của các Pharaoh. Kim tự tháp, người Ai Cập cổ đại gọi là Pyramis, mang nghĩa là "cao lớn", trong văn tự Hy Lạp dịch là "khối chóp". Đáy của nó hình vuông, bốn mặt là bốn hình tam giác đều nhau, đáy rộng đỉnh nhọn, nhìn từ xa tựa như chữ "Kim" trong Hán tự, nên Hán ngữ gọi là kim tự tháp. Người Ai Cập từ xưa đã có quan niệm linh hồn bất diệt, họ xem cái chết chỉ là sự khởi đầu để sang sống ở một thế giới khác, do đó tập tục ướp xác khô và xây cất lăng mộ rất thịnh hành. Họ dùng nước muối, hương liệu, dầu cao, vải gai chế tác thi thể thành xác ướp; loại xác khô này đặt trong ngôi mộ kín gió, có thể trải qua năm tháng dài lâu mà không hư hoại. Họ tin rằng bảo quản được thi thể mới bảo đảm cho sự vĩnh sinh của người chết. Trong xã hội có giai cấp, phương thức chế tác xác ướp, quy mô xây dựng lăng mộ cũng như đồ bồi táng đặt bên trong đều phản ánh rõ rệt sự phân hóa giàu nghèo. Khoảng từ Vương triều thứ hai, người nghèo sau khi chết vẫn chôn trong những huyệt mộ đơn sơ dưới lòng đất, còn quan lại quý tộc lại xây lăng mộ đỉnh bằng hình thang chữ nhật nhô cao khỏi mặt đất, tiếng Ả Rập gọi là Mastaba, nghĩa là chiếc ghế dài. Đến thời Pharaoh Djoser thuộc Vương triều thứ ba, quy mô được mở rộng, lăng mộ ông chuẩn bị cho mình khi còn sống đã được xây thành kim tự tháp bậc thang sáu tầng cao 57 mét. Kim tự tháp bậc thang này tương truyền do kiến trúc sư Imhotep thiết kế; về sau ông rất được người Ai Cập sùng kính, còn được xưng tụng là bậc học giả uyên bác đa tài. Đến Vương triều thứ tư, các Pharaoh càng thêm kiêu ngạo phóng túng vô độ, không tiếc giá nào dấy lên phong trào xây mộ, do đó xuất hiện ba đại kim tự tháp của Cheops, Khafre và Menkaure. Theo ghi chép, kim tự tháp của Cheops do kiến trúc sư Hemiunu thiết kế, tháp cao tới 146 mét, mỗi cạnh đáy rộng hơn 230 mét, cần tới 2,3 triệu khối đá lớn nặng trung bình 2,5 tấn, thường xuyên có mười vạn nhân công lao dịch, toàn bộ công trình mất 30 năm mới hoàn thành. Kim tự tháp chẳng những bề ngoài nguy nga hùng vĩ, mà kết cấu bên trong cũng vô cùng phức tạp, lại được tô điểm bằng các tác phẩm điêu khắc, hội họa, tựa như một cung điện vĩnh cửu đồ sộ. Thiết kế chặt chẽ, công trình kiên cố đến mức khiến các kiến trúc sư cận đại cũng phải trầm trồ thán phục. Ví như toàn bộ khối đá không hề dùng chút vôi vữa nào để gắn kết, hoàn toàn dựa vào trọng lượng tự thân xếp chồng lên nhau mà ăn khớp khăng khít, chẳng cần chất kết dính mà khe hở không hề lộ, dẫu mũi dao sắc cũng chẳng thể chọc lọt, nhờ thế mới có thể sừng sững ngàn năm không sụp đổ. Kim tự tháp quả xứng danh là một kỳ tích trong lịch sử kiến trúc cổ đại. Kim tự tháp của Khafre, người kế vị Cheops, thấp hơn kim tự tháp của Cheops một chút, cao khoảng 138 mét. Gần kim tự tháp Khafre có một bức tượng nhân sư tạc từ một khối cự thạch tự nhiên, cao 22 mét, dài 57 mét; nghe nói khuôn mặt tượng được tạc theo diện mạo của Khafre để tượng trưng cho uy nghiêm của Pharaoh. Kim tự tháp của Menkaure so với hai tòa tháp trên thì nhỏ hơn rất nhiều. Bốn bề ba kim tự tháp lớn rải rác nhiều ngôi mộ thấp bé của giới quyền quý cùng thời, như muôn sao vây quanh vầng trăng dưới chân kim tự tháp khổng lồ của Pharaoh. Trong các kim tự tháp ở Ai Cập, kim tự tháp Cheops là to lớn đồ sộ nhất. Đáy của kim tự tháp hình chóp vuông có cạnh dài hơn 230 mét, diện tích đáy rộng 52.900 mét vuông, cao chừng 146,6 mét. Đá liệu dùng để xây kim tự tháp lên tới hơn 2,3 triệu khối, trung bình mỗi khối nặng chừng 2,5 tấn, còn các tảng đá móng mỗi khối nặng tới khoảng 30 tấn. Giữa các khối đá dẫu không dùng bất kỳ chất kết dính nào nhưng lại vô cùng khít khao và kiên cố. Tương truyền việc xây dựng kim tự tháp Cheops tốn tròn 30 năm, điều động tới 12 triệu ngày công, mỗi ban mười vạn người thay phiên ba tháng một lần, đủ thấy công trình kim tự tháp to lớn đến nhường nào. Kết cấu bên trong kim tự tháp cũng rất đặc sắc, bao gồm lối vào, mộ thất dưới lòng đất cùng hai mộ thất trên mặt đất, đường thông gió và các cấu trúc cơ bản khác. Bốn mặt nghiêng của quần thể kim tự tháp quay chuẩn xác về bốn phương đông, tây, nam, bắc. Thời kỳ Cổ Vương quốc suy tàn, sự cai trị chuyên chế của Pharaoh cùng với việc tiêu hao khổng lồ tài lực, vật lực đã khiến mâu thuẫn xã hội trở nên gay gắt. Theo Herodotus ghi lại, thời kỳ Cheops và Khafre tại vị, nhân dân rơi vào cảnh nước sôi lửa bỏng, hễ nhớ tới hai vị Pharaoh này là căm thù đến mức chẳng thèm nhắc tới tên họ. Đến cuối Vương triều thứ tư, chính quyền tập quyền trung ương của Cổ Vương quốc bắt đầu suy yếu, châu trưởng các châu cùng tăng lữ các đền miếu lớn lợi dụng nỗi bất mãn của dân chúng, thừa cơ bành trướng thế lực, thoát ly khỏi sự khống chế của triều đình trung ương. Quyền lực của Pharaoh suy đồi thể hiện cụ thể ở việc không còn đủ sức xây cất các kim tự tháp quy mô lớn nữa. Tòa kim tự tháp lớn nhất còn sót lại của Vương triều thứ năm thậm chí còn chưa bằng một nửa chiều cao kim tự tháp Cheops. Điều này không chỉ cho thấy tài lực quốc gia ngày càng khánh kiệt, mà còn chứng tỏ Pharaoh đã không còn đủ uy lực để điều động nhân lực và vật lực trên cả nước. Về việc nhân dân phản kháng phu dịch, dẫu sử sách không ghi chép rõ ràng, nhưng đó có lẽ cũng là một nguyên nhân trọng yếu buộc Pharaoh không thể tiếp tục đại hưng thổ mộc. Đi liền với sự suy thoái của thế lực trung ương là sự trỗi dậy của các thế lực địa phương. Từ Vương triều thứ năm, chức châu trưởng dần dần chuyển sang thế tập, quyền lực địa phương bắt đầu rơi vào tay một dòng họ. Đến cuối Vương triều thứ sáu, khoảng năm 2350 đến năm 2200 trước Công nguyên, cục diện thống nhất của Ai Cập đã tan vỡ; các châu trưởng ai nấy tự trị, nghiễm nhiên xưng vương một cõi, chẳng còn phục tùng chính lệnh của Pharaoh, cũng không chịu nộp tô thuế lên trung ương nữa. Vào thời kỳ này, ở các châu đều xuất hiện những khu lăng mộ lớn do các châu trưởng xây dựng; từ điểm đó cũng đủ thấy thế lực địa phương đã lớn mạnh nhường nào. Sự phản kháng dữ dội của nhân dân, tài lực của Pharaoh ngày một cạn kiệt cùng sự bành trướng từng bước của thế lực địa phương đã đẩy cục diện thống nhất của Cổ Vương quốc dần rơi vào cảnh tan rã phân liệt. Đến Vương triều thứ tư, các Pharaoh càng thêm kiêu ngạo phóng túng vô độ, không tiếc giá nào dấy lên phong trào xây mộ, do đó xuất hiện ba kim tự tháp lớn của Cheops, Khafre và Menkaure.