Chương 9: Đại sự ảnh hưởng lịch sử tập 9 Thời kỳ Chuyển tiếp thứ Nhất

Thời kỳ Chuyển tiếp thứ Nhất. Tình hình kinh tế - xã hội sau khi Cổ Vương quốc sụp đổ, Ai Cập lâm vào tình trạng phân liệt cát cứ trong một thời gian dài. Trong lịch sử, giai đoạn nằm giữa Cổ Vương quốc và Trung Vương quốc, thường được coi là bao gồm từ Vương triều thứ bảy đến Vương triều thứ mười, gọi chung là Thời kỳ Chuyển tiếp thứ Nhất, kéo dài từ khoảng năm 2181 TCN đến năm 2040 TCN, trải qua ước chừng một thế kỷ rưỡi. Vào thời Cổ Vương quốc, vương quyền trung ương của Ai Cập từng rất vững mạnh, quý tộc các địa phương buộc phải quy phục quốc vương. Song thế lực quý tộc địa phương vẫn luôn tồn tại. Đến cuối Vương triều thứ sáu, vương quyền đã suy vi, thế lực quý tộc địa phương lại trỗi dậy. Trong giai đoạn từ Vương triều thứ bảy đến thứ mười, cục diện chung của Ai Cập là nền thống nhất tan rã, quý tộc các nơi cát cứ xưng hùng. Giữa các châu thường xuyên xảy ra chiến tranh. Tương truyền Vương triều thứ bảy bao gồm 70 vị vua của Memphis, họ tại vị chỉ vẻn vẹn bảy mươi ngày. Qua đó có thể thấy vương quyền khi ấy suy vi và cục diện hỗn loạn đến mức nào. Dưới tình thế ấy, công trình thủy lợi bị tàn phá, nạn đói triền miên, đông đảo nhân dân rơi vào cảnh lầm than cơ cực. Đầu Vương triều thứ mười một, một viên quan tên là Iti từng ghi trên văn bia rằng ông ta đã chẩn tế cho bao nhiêu người vào những năm mất mùa đói kém: "Ta không cướp đoạt con gái người khác, ta không chiếm đoạt ruộng đất của ai." Những văn bia loại này trên thực tế chỉ phản ánh nỗi khổ đói khát của đông đảo nhân dân lao động trong những năm mất mùa, cùng việc con gái và ruộng đất của họ bị cướp đoạt, vốn là hiện tượng phổ biến bấy giờ. Trong thời kỳ này, tại Ai Cập đã nổ ra những cuộc đấu tranh giai cấp gay gắt. Tác phẩm "Lời tiên tri của Neferti", cùng các tác phẩm như "Lời đối thoại giữa tư tế Ankhu và tâm hồn mình", "Lời răn dạy vua Merikare" đều phản ánh cuộc đấu tranh giai cấp của thời kỳ này. Về cuộc đại khởi nghĩa của nô lệ và dân nghèo: người ta thường nhận định rằng vào khoảng năm 2100 TCN đã bùng nổ một cuộc khởi nghĩa quy mô lớn của tầng lớp nô lệ cùng dân nghèo. Phản ánh cuộc khởi nghĩa này chính là các thư tịch cổ kể trên. Trong "Lời tiên tri của Neferti" có chép: ruộng đất thu hẹp lại nhưng quan viên cai trị lại quá đông, đất đai hoang vu cằn cỗi nhưng thuế má lại quá nặng, ngũ cốc chẳng có bao nhiêu mà đấu đong lại quá to. Điều đó phản ánh hậu quả từ ách thống trị của chủ nô trước khởi nghĩa đã giáng tai họa nặng nề lên nhân dân lao động, từ đó làm bùng lên cuộc nổi dậy. Quy mô khởi nghĩa rõ ràng vô cùng rộng lớn, khiến xã hội Ai Cập nhất thời biến chuyển long trời lở đất. Lời tiên tri viết: kẻ không có binh khí nay nắm giữ binh khí, kẻ trước kia cúi mình hành lễ nay được người khác kính cẩn chào đón. Kẻ nghèo phát tài, người nghèo được ăn bánh tế dâng cúng, kẻ tôi tớ hoan hỉ reo hò. Tác giả của lời tiên tri rõ ràng đứng trên lập trường của giai cấp chủ nô, do đó cực kỳ căm ghét và cũng vô cùng sợ hãi trước mọi điều do cuộc khởi nghĩa tạo nên. Trong "Lời đối thoại giữa tư tế Ankhu và tâm hồn mình", Ankhu viết: "Ta trầm tư về những việc xảy ra trên mặt đất. Biến đổi đã phát sinh, không còn giống như những năm xưa cũ, một năm lại một năm thêm gian khó, trong nước dấy loạn, đất nước mang đầy thương tích, khắp nơi ngập tràn sầu muộn. Nhiều châu và thành thị chìm trong bi ai." Đối mặt với cuộc đấu tranh khốc liệt, đặc biệt là đòn công kích từ cuộc khởi nghĩa của nhân dân, Ankhu — người rõ ràng thuộc hàng quý tộc chủ nô — cảm thấy hết sức thống khổ; ông ta xem khởi nghĩa là một thảm họa thực sự. Trong một văn hiến cổ khác là "Lời răn dạy vua Merikare", một vị vua của Vương triều thứ mười tên là Khety, với lập trường chủ nô hết sức rõ rệt, đã nói với con trai Merikare của mình: "Nếu con phát hiện một kẻ có đông đảo kẻ theo sau, kẻ được tay chân coi là nhân từ, kẻ kích động lòng người, khua môi múa mép, thì phải trừ khử hắn, giết chết hắn, xóa sạch tên tuổi của hắn, đập tan vây cánh của hắn, quét sạch ký ức về hắn cùng những kẻ thân tín. Kẻ thích gây tranh đoạt chính là mầm mống khiến dân chúng náo động. Hắn chia rẽ thanh niên thành hai phe, nếu con thấy dân chúng hùa theo hắn, ắt phải vạch trần hắn trước pháp đình, trừ khử hắn, bởi hắn chính là kẻ nghịch phản. Người giàu ở trong nhà mình sẽ không quá khích, bởi kẻ có tài sản chẳng thiếu thốn điều chi, nhưng kẻ bần hàn thì không nói những lời hắn nên nói." Nhà vua còn truyền thụ cho con trai biện pháp đối phó với nhân dân khởi nghĩa: "Phải khiến quan viên của con trở thành nhân vật quyền quý, thăng cấp cho binh lính, mở rộng hàng ngũ thế hệ thanh niên đi theo con. Phải ban cho họ tài sản, cấp cho họ ruộng đất. Lại thưởng cho họ gia súc." Quý tộc chủ nô kẻ thì bị giết, người thì đào tẩu, những quý phụ bị bắt thì phải kéo cối xay. Ipuwer đã ví những biến đổi long trời lở đất ấy như mặt đất lật nhào như bàn xoay gốm, qua đó làm rõ hơn ý nghĩa và tác động của cuộc khởi nghĩa này. Theo ước tính, cuộc đại khởi nghĩa của nô lệ và dân nghèo này đã kéo dài suốt mấy mươi năm, ban đầu chỉ là những cuộc bạo động lẻ tẻ, phân tán, về sau hợp dòng thành cuộc đại khởi nghĩa trên phạm vi toàn quốc. Đây là cuộc đấu tranh giai cấp quy mô lớn sớm nhất được văn tự ghi chép lại kể từ khi nhân loại bước vào thời kỳ văn minh, mang ý nghĩa lịch sử vô cùng to lớn.