Chương 4: Tam gia phân Tấn

Ba nhà chia Tấn. Trí Bá diệt vong, ấy là do tài hơn đức. Vả chăng tài và đức vốn khác biệt, mà thói đời chẳng thể phân biện, thảy đều gọi là hiền, đó là duyên cớ để lầm người vậy. Thông tuệ cương nghị gọi là tài, chính trực trung hòa gọi là đức. Tài là vốn liếng của đức; đức là thống suất của tài. Tre đầm Vân Mộng cứng cáp nhất thiên hạ, song nếu không uốn nắn, không tra lông vũ làm tên, ắt chẳng thể bắn xuyên giáp dày; kim khí đất Đường Khê sắc bén nhất trần đời, song nếu chẳng trui rèn, chẳng mài giũa, ắt không thể chém gãy vật cứng. Cho nên tài đức vẹn toàn gọi là thánh nhân, tài đức đều thiếu gọi là ngu nhân, đức hơn tài gọi là quân tử, tài hơn đức gọi là tiểu nhân. Phàm thuật chọn người, ví như chẳng được thánh nhân, quân tử mà gửi gắm, thì thà dùng kẻ ngu nhân, còn hơn trao vào tay phường tiểu nhân. Chu Uy Liệt Vương chính thức phân phong cho các đại phu nước Tấn là Ngụy Tư, Triệu Tịch, Hàn Kiền làm quốc quân các nước chư hầu. Bấy giờ, đại phu nước Tấn là Trí Tuyên Tử muốn lập con trai là Trí Dao làm người kế vị tông tộc họ Trí. Người trong tộc là Trí Quả phản đối, nói: "Trí Dao không bằng Trí Tiêu, tài có thừa mà đức lại không đủ. Nếu thực sự lập Trí Dao làm người kế vị, tông tộc Trí thị ắt sẽ diệt vong." Thế nhưng, Trí Tuyên Tử chẳng thèm đoái hoài tới lời ấy. Trí Quả liệu định Trí Dao khi nắm quyền ắt sẽ làm xằng làm bậy, cuối cùng sẽ chuốc lấy họa diệt tộc, bèn xin thái sử đổi họ của mình thành họ Phụ, dứt khoát đoạn tuyệt với họ Trí. Về sau, Trí Tuyên Tử qua đời, Trí Dao nắm giữ chính quyền. Một hôm, hắn cùng Hàn Khang Tử và Ngụy Hoàn Tử mở tiệc rượu ở Lam Đài, trong bữa tiệc Trí Dao đã trêu cợt Hàn Khang Tử, lại còn làm nhục gia tướng của Hàn Khang Tử là Đoạn Quy. Gia thần của Trí Dao là Trí Quốc nghe được chuyện này, liền can gián hắn rằng: "Chủ công nếu không đề phòng tai họa, tai họa ắt sẽ giáng xuống!" Trí Dao nói: "Họa phúc sống chết đều do ta định đoạt. Ta không gây họa thì kẻ nào dám dấy loạn?" Trí Quốc thưa: "Chẳng phải như vậy. 'Hạ thư' có câu: 'Một người nếu năm lần bảy lượt phạm lỗi, ắt sẽ ngấm ngầm kết sâu oán hận. Bởi thế, nhất định phải phòng ngừa từ khi mầm họa chưa sinh.' Bậc hiền đức có thể cẩn trọng từ việc nhỏ nhặt, nên mới không gặp tai họa lớn. Nay chủ công chỉ trong một bữa tiệc mà sỉ nhục cả vua lẫn tướng của người ta, lại chẳng hề phòng bị, còn nói kẻ khác không dám dấy loạn, làm sao có thể như thế được! Muỗi mòng ong bọ cạp đều là loài sâu bọ nhỏ bé mà còn có nọc hại người, huống chi là bậc quân tướng của một nước?" Trí Dao không nghe. Trí Dao đòi đất của Hàn Khang Tử, Hàn Khang Tử không muốn cho. Đoạn Quy nói: "Trí Dao tham lam hám lợi lại thêm tính tự phụ bảo thủ, nếu không cho, hắn ắt sẽ cất quân đánh ta, chi bằng cứ đưa cho hắn. Hắn có được đất đai sẽ càng thêm kiêu ngạo hoang dâm, tất lại đi đòi người khác; người khác không chịu cho, hắn thế nào cũng động binh đao, như vậy ta vừa có thể tránh được tai vạ, vừa có thể ngồi yên quan sát biến cuộc." Hàn Khang Tử bảo: "Được." Rồi đem đất trao cho Trí Dao. Trí Dao mừng rỡ, lại đến đòi đất của Ngụy Hoàn Tử, Ngụy Hoàn Tử không muốn cho, mưu sĩ Nhậm Chương hỏi lý do, Ngụy Hoàn Tử đáp: "Vô cớ đến đòi đất, cớ sao phải cho?" Nhậm Chương nói: "Hắn vô cớ đòi đất, các đại phu ắt sẽ kinh sợ; chúng ta nếu cắt đất cho hắn, hắn tất sinh lòng kiêu ngạo. Hắn vì kiêu ngạo mà khinh địch, còn chúng ta vì sợ hãi mà đồng lòng gắn kết; đem một đội quân đồng lòng đối phó với kẻ khinh địch, tính mạng của Trí thị ắt chẳng thể dài lâu. 'Chu thư' có dạy: 'Muốn đánh bại kẻ nào, trước hết phải tạm thời giúp hắn. Muốn lấy của ai, trước hết phải tạm thời cho đi.' Chúa công chi bằng hãy nhượng đất cho Trí Dao, khiến hắn thêm phần ngạo mạn, rồi sau đó chúng ta có thể liên minh với các nhà thân thiện để cùng mưu trừ Trí thị. Việc gì Ngụy thị chúng ta phải đứng ra làm bia đỡ tên cho kẻ khác?" Ngụy Hoàn Tử nói: "Được." Thế rồi cũng giao ra mảnh đất có vạn hộ dân. Trí Dao lại đòi Triệu Tương Tử hai vùng đất Sái và Cao Lang, Triệu Tương Tử cự tuyệt. Trí Dao nổi giận lôi đình, thống lĩnh giáp binh hai nhà Hàn, Ngụy kéo đến thảo phạt Triệu thị. Triệu Tương Tử chuẩn bị bỏ chạy, bèn hỏi tả hữu: "Ta nên đi đâu bây giờ?" Tùy tùng thưa: "Thành Trưởng Tử gần nhất, lại có thành trì kiên cố vẹn toàn." Triệu Tương Tử nói: "Bách tính nếm trải muôn vàn gian khổ mới xây xong thành quách, nay lại bắt họ mạo hiểm tính mạng để giữ thành cho ta, họ có chịu đồng lòng với ta chăng?" Tùy tùng lại thưa: "Trong thành Hàm Đan kho tàng sung túc." Triệu Tương Tử bảo: "Chúng ta vơ vét mỡ màu của dân mới làm cho kho tàng đầy ắp, nay lại bắt họ liều mạng vì chiến trận, họ sao có thể một lòng với ta? Chi bằng tới nương náu ở Tấn Dương, nơi đó là đất cũ của tiên chủ, vả lại Doãn Đạc đối đãi với bách tính rất đỗi khoan dung nhân hậu, người dân ở đó nhất định sẽ cùng ta đồng cam cộng khổ." Thế rồi Triệu Tương Tử dời đến Tấn Dương. Trí Dao thống lĩnh liên quân ba nhà Trí, Hàn, Ngụy vây kín thành Tấn Dương, lại phá đê dẫn nước sông Phần tràn vào dìm ngập thành trì. Mặt nước dâng cao chỉ còn cách mép thành sáu thước, bếp núc ngập trong nước lũ, ếch nhái sinh sôi khắp nơi, tình thế ngàn cân treo sợi tóc, vậy mà dân chúng tuyệt không có bụng phản trắc. Trí Dao ngồi trên chiến xa xem xét dòng nước, Ngụy Hoàn Tử cầm dây cương đánh xe, Hàn Khang Tử đứng bên hữu cầm mâu hộ vệ. Trí Dao đắc ý nói: "Nay ta mới hay sức nước có thể tiêu diệt một quốc gia!" Ngụy Hoàn Tử nghe lời Trí Dao, ngầm dùng cùi chỏ huých nhẹ vào Hàn Khang Tử, Hàn Khang Tử cũng khẽ chạm chân vào chân Ngụy Hoàn Tử, cả hai ngầm hiểu ý nhau: Chiểu theo lời ấy, Trí Dao cũng có thể dẫn nước sông Phần dìm ngập kinh đô An Ấp của nước Ngụy, phá nước sông Giáng nhận chìm kinh đô Bình Dương của nước Hàn. Mưu sĩ của Trí Dao là Hi Tì cảnh báo hắn rằng hai nhà Hàn, Ngụy ắt có lòng phản trắc. Song Trí Dao cuồng vọng tự đại, quyết không lọt tai. Hi Tì muốn lánh nạn, bèn xin được đi sứ sang nước Tề. Triệu Tương Tử sai mưu sĩ Trương Mạnh Đàm bí mật rời thành Tấn Dương đến yết kiến Hàn Khang Tử và Ngụy Hoàn Tử, nói rằng: "Môi hở răng lạnh. Nay Trí Dao cầm đầu quân Hàn, Ngụy đánh Triệu, nếu Triệu thị diệt vong, thì mối họa của Hàn, Ngụy cũng sẽ nối gót theo sau." Hàn Khang Tử và Ngụy Hoàn Tử vốn đã bất mãn với Trí Dao, nay nghe Trương Mạnh Đàm phân giải thiệt hơn, liền hạ quyết tâm, ngầm hẹn ngày cùng hành động. Đêm xuống, Triệu Tương Tử sai người giết lính canh đê, phá vỡ bờ đê cho nước lũ quay ngược lại tràn ngập đại doanh quân Trí Dao. Quân họ Trí hoảng loạn lo chống nước, quân Hàn và Ngụy thừa cơ đánh thốc từ hai bên sườn, Triệu Tương Tử thân chinh dẫn dũng sĩ đánh vỗ mặt tiền phong, đánh tan tác bộ chúng họ Trí, sau cùng chém chết Trí Dao, lại tru diệt toàn bộ gia tộc Trí thị. Duy chỉ có Phụ Quả nhờ đã sớm đổi sang họ khác mà thoát được kiếp nạn diệt môn. Thời Xuân Thu Chiến Quốc · Hầu Mã minh thư Còn gọi là "Tái thư", là bản hòa ước bằng chữ viết bằng bút lông trên các phiến ngọc. Do Triệu Ương cùng các khanh đại phu nước Tấn lập ra vào cuối thời Xuân Thu, quy định những kẻ tham gia hội thề phải trung thành với minh chủ, đồng lòng thảo phạt các thế lực thù địch bị trục xuất ra ngoài.