Chương 5: Thương Ưởng biến pháp

Thương Ưởng biến pháp Chữ tín là của báu lớn của bậc nhân quân. Nước giữ được là nhờ dân, dân giữ được là nhờ tín. Không có tín thì không lấy gì sai khiến dân, không có dân thì không lấy gì giữ nước. Cho nên bậc vương giả thuở xưa không dối gạt bốn biển, bậc bá giả không dối gạt bốn láng giềng, kẻ giỏi trị nước không dối gạt muôn dân, kẻ giỏi tề gia không dối gạt người thân. Kẻ bất thiện thì ngược lại: dối gạt láng giềng, lừa dối trăm họ, thậm chí dối cả huynh đệ, dối cả phụ tử. Trên không tin dưới, dưới chẳng tin trên, trên dưới ly tâm, đến nỗi bại vong. Chút lợi thu về chẳng chữa nổi vết thương, điều gặt hái được chẳng bù đắp nổi mất mát, há chẳng đau xót sao? Xưa kia Tề Hoàn Công không bội ước cùng Tào Mạt, Tấn Văn Công không tham cái lợi phạt Nguyên, Ngụy Văn Hầu không bỏ lời hẹn cùng Ngu nhân, Tần Hiếu Công không tiếc phần thưởng dời gỗ. Bốn vị quân vương này, đạo đức chưa hẳn thuần khiết vẹn toàn, mà Thương Quân lại nổi tiếng khắc bạc, vả lại sống trong thời chinh phạt chiến tranh, thiên hạ đua nhau dùng mưu mô quyền biến, thế mà vẫn chưa dám quên chữ tín để nuôi dưỡng lòng dân, huống chi là kẻ mưu cầu nền chính trị thái bình cho khắp cõi bốn biển? Thương Ưởng vốn là dòng dõi thứ xuất của quân chủ nước Vệ, ban đầu làm môn khách trong phủ tướng quốc nước Ngụy là Công Thúc Tọa. Công Thúc Tọa biết tài năng của Thương Ưởng, bèn khuyên Huệ Vương trọng dụng Thương Ưởng làm đại thần, bằng không thì phải trừ khử hắn. Nhưng Huệ Vương đã không nghe theo lời khuyên ấy. Về sau, Thương Ưởng trốn sang nước Tần, đúng lúc Tần Hiếu Công hạ lệnh cầu hiền. Thương Ưởng bèn thông qua sủng thần nước Tần là Cảnh Giam để xin yết kiến Tần Hiếu Công, trình bày tường tận với Hiếu Công phương lược phú quốc cường binh của mình. Hiếu Công nghe xong hết sức đẹp lòng, liền cùng Thương Ưởng bàn định đại sự quốc gia. Thương Ưởng muốn thi hành biến pháp, quý tộc nước Tần đều không đồng thuận. Thương Ưởng tâu với Tần Hiếu Công: "Đối với thứ dân bách tính, không thể cùng họ mưu tính chuyện khởi đầu sáng nghiệp, chỉ có thể cùng họ hưởng mối lợi thành công. Kẻ bàn luận đạo đức tối cao không cùng tiếng nói với phàm phu tục tử; người muốn làm nên đại nghiệp không đi bàn định với số đông. Thế nên bậc thánh hiền hễ có thể làm nước cường thịnh thì hà tất phải câu nệ lệ cũ." Đại phu Cam Long phản bác: "Không đúng, chỉ khi theo nề nếp cũ mà cai trị, quan lại mới thuần thục quy củ, trăm họ mới yên ổn không loạn." Thương Ưởng đáp: "Kẻ tầm thường an phận với thói cũ, kẻ có học thức lại thường giam mình trong sở tri mà không dứt ra được. Hai hạng người này, để họ làm quan giữ phép tắc thì được, chứ không thể cùng họ bàn chuyện khai sáng đại nghiệp ngoài khuôn khổ cũ. Kẻ trí định ra pháp chế, kẻ ngu chịu sự trói buộc của phép tắc; bậc hiền tùy thời mà đổi lễ, kẻ bất tài chỉ biết khư khư giữ lề thói." Tần Hiếu Công khen: "Nói rất phải!" Thế rồi, Tần Hiếu Công bổ nhiệm Thương Ưởng làm Tả Thứ Trưởng, định ra điều lệnh biến pháp. Lệnh cho trăm họ cứ năm nhà kết thành một ngũ, mười nhà kết thành một thập, giám sát tố giác lẫn nhau, nếu một nhà phạm pháp thì cả thập ngũ chịu tội liên đới. Kẻ không tố giác gian mưu xử tội chém đầu, kẻ tố giác gian mưu được thưởng ngang hàng chém đầu quân địch, kẻ che giấu gian mưu chịu phạt ngang tội hàng giặc. Người lập quân công được chiếu theo thứ bậc mà phong tước. Kẻ tự ý đánh nhau bị luận tội nặng nhẹ mà chịu các mức hình phạt khác nhau. Người dốc sức làm nghề nông tang, thu hoạch nhiều thóc lúa tơ tằm thì được miễn sưu dịch bản thân. Kẻ làm nghề công thương cùng những kẻ do biếng nhác mà bần cùng, hễ bị phát giác liền tịch thu cả nhà làm nô tỳ. Tông thất không định xét được quân công cũng không được ghi danh vào tông phả. Điều lệnh nêu rõ ngôi thứ tôn ty cùng phẩm trật tước lộc, chiếu theo đẳng cấp mà phân chia điền trạch, nô tỳ, y phục đồ dùng, cốt để kẻ có công được hưởng vinh hiển, kẻ không có công dẫu giàu có cũng chẳng được phô trương rạng rỡ. Hiện vật Quỹ Tần Công và minh văn Pháp lệnh đã định tỉ mỉ nhưng chưa ban bố, Thương Ưởng e ngại trăm họ không tin, bèn dựng một khúc gỗ dài ba trượng ở cửa nam quốc đô, tìm người chuyển khúc gỗ đến cửa bắc, treo thưởng mười lạng vàng. Trăm họ thấy việc này kỳ quặc, không ai động tay dời đi. Thương Ưởng lại hạ lệnh: "Ai dời được sẽ thưởng năm mươi lạng vàng." Có một người bán tín bán nghi vác khúc gỗ đến cửa bắc, Thương Ưởng quả nhiên lệnh thưởng cho hắn năm mươi lạng vàng, tỏ rõ quyết tâm lệnh ra tất phải hành. Kế đó, Thương Ưởng mới bố cáo pháp lệnh biến pháp ra khắp cả nước. Pháp lệnh thi hành được một năm, người trong nước kéo về quốc đô khiếu nại tân pháp bất tiện có tới hàng ngàn. Đúng lúc ấy Thái tử cũng phạm pháp. Thương Ưởng nói: "Pháp lệnh không thể thi hành là do kẻ bề trên đi đầu phạm pháp." Vì Thái tử là người nối dõi của quốc quân, không thể đem ra thi hành hình phạt, bèn phạt cắt mũi thầy của Thái tử là Công Tử Kiền, khắc chữ lên mặt một người thầy khác của Thái tử là Công Tôn Giả. Từ đó về sau, người nước Tần thảy đều tuân thủ pháp lệnh. Tân pháp thi hành được mười năm, nước Tần xuất hiện cảnh tượng đường không nhặt của rơi, núi không bóng đạo tặc. Trăm họ hăng hái vì nước tác chiến, không dám tự ý đánh nhau, thôn cùng ngõ hẻm trật tự nghiêm minh. Những kẻ trước kia từng kêu ca tân pháp bất tiện, có người quay sang ca ngợi chỗ tốt của tân pháp. Thương Ưởng nói: "Đây đều là lũ làm loạn tân pháp." bèn đem đày bọn họ hết ra biên cương. Từ đó về sau, không còn ai dám nghị luận về tân pháp nữa.