Chương 8: Mạnh Tử can gián Tề Tuyên Vương

Mạnh Tử can Tề Tuyên Vương: Lấy được mà dân Yên vui lòng thì hãy lấy, người xưa từng có kẻ làm vậy, ấy là Chu Vũ Vương; lấy được mà dân Yên chẳng bằng lòng thì chớ lấy, người xưa từng có kẻ làm vậy, ấy là Chu Văn Vương. Đem nước vạn cỗ xe đi đánh nước vạn cỗ xe, trăm họ mang cơm mang nước ra nghênh đón quân vương, há có cớ gì khác sao? Chỉ cốt lánh chốn nước sôi lửa bỏng mà thôi. Nhược bằng nước càng sâu, lửa càng nóng, họ cũng lại tìm đường sang nơi khác mà thôi! Nước Tề thảo phạt nước Yên, giết Yên vương Cơ Khoái. Tề Tuyên Vương thỉnh giáo Mạnh Tử: "Có kẻ khuyên quả nhân chớ thôn tính nước Yên, lại có kẻ bảo rằng có thể thôn tính. Đem một đại quốc muôn cỗ chiến xa công phạt một đại quốc muôn cỗ chiến xa khác, chỉ mất năm mươi ngày đã hoàn toàn chinh phục, riêng sức người khó lòng làm nổi; nếu không chiếm lấy nước Yên, ắt sẽ chịu trời trách phạt. Chi bằng thôn tính đi. Tiên sinh thấy thế nào?" Mạnh Tử đáp: "Thôn tính mà trăm họ nước Yên vui lòng, ắt hãy thôn tính, đời xưa từng có tiền lệ như thế, ấy là Chu Vũ Vương. Nhược bằng thôn tính mà khiến trăm họ nước Yên căm giận, thì chớ thôn tính, đời xưa cũng có tấm gương như thế, ấy là Chu Văn Vương. Nước Tề lấy đại quốc muôn cỗ xe đi chinh phạt một nước lớn khác, trăm họ nơi ấy bưng cơm dâng nước ra nghênh đón quân Tề, chẳng vì cớ gì khác, chỉ cốt thoát khỏi tai ương nước sôi lửa bỏng mà thôi! Nếu dưới sự thống trị mới mà nước càng sâu, lửa càng nóng, bách tính ắt lại chuyển lòng sang nương cậy nước khác." Về sau các nước chư hầu mưu tính cứu viện nước Yên, Tề vương lại thỉnh giáo Mạnh Tử. Mạnh Tử đáp: "Thần nghe nói vua Thang nhà Thương nhờ thi hành nhân chính, chỉ với cõi đất bảy mươi dặm mà hiệu lệnh được thiên hạ, chứ chưa từng nghe nước có cõi đất nghìn dặm lại đi e sợ kẻ khác bao giờ. Thiên hạ các nước vốn dĩ đã e sợ nước Tề lớn mạnh, nay Tề lại mở mang cõi đất gấp đôi mà chẳng làm điều nhân, ấy là duyên cớ chiêu vời thiên hạ thảo phạt vậy. Đại vương nên mau chóng hạ lệnh, phóng thích bách tính già yếu, dừng việc vơ vét bảo vật, cùng dân chúng nước Yên bàn tính lập quốc quân mới, rồi rút quân rời khỏi nước Yên, làm vậy hẵng còn kịp ngăn ngừa một trường biến loạn." Tề vương không nghe theo lời can của Mạnh Tử. Chẳng bao lâu sau, bách tính nước Yên quả nhiên làm phản. Tề vương nói: "Quả nhân thực hổ thẹn với Mạnh Tử." Trần Giả thưa: "Quân vương chẳng cần lo ngại", rồi đến bái kiến Mạnh Tử, hỏi: "Chu Công là người thế nào?" Mạnh Tử đáp: "Là bậc thánh nhân thuở xưa." Trần Giả hỏi: "Chu Công sai Quản Thúc giám sát đất Ân, về sau Quản Thúc lại cậy vào di dân nhà Ân mà làm phản, há Chu Công đã sớm biết ông ta sẽ mưu phản mà vẫn phái đi chăng?" Mạnh Tử đáp: "Chu Công không hay biết." Trần Giả bảo: "Nói vậy thì bậc thánh nhân cũng phạm sai lầm sao?" Mạnh Tử đáp: "Chu Công là em, Quản Thúc là anh, Chu Công có lầm lỡ, há chẳng phải lẽ thường tình sao? Vả lại người quân tử thuở xưa có lỗi thì sửa; còn kẻ quân tử ngày nay có lỗi lại cứ theo vết xe đổ mà đi. Lỗi lầm của người quân tử thuở xưa tựa như nhật thực nguyệt thực, ai ai cũng trông thấy, đợi đến khi sửa đổi, người người đều ngước nhìn kính trọng. Kẻ quân tử ngày nay chẳng những không chịu sửa chữa, mà còn trăm phương nghìn kế tìm lời thoái thác để che đậy lỗi lầm của mình."